Lust en leed

Met hun prostaat hebben de meeste mannen een haat-liefdeverhouding. Aan de ene kant bezorgt hij hen een viriel gevoel, aan de andere kant is hij een bron van veel gezondheidszorgen. Wij zetten alle feiten en mythes op een rijtje.

Wat zijn de leuke en minder leuke kanten van de prostaat? Hoe herken je bepaalde problemen? Wat valt eraan te doen? Arts-journaliste Marleen Finoulst - die ook deel uitmaakt van het specialistenpanel van Goed Gevoel - schreef samen met arts-uroloog Peter Van Erps een toegankelijk boek over de prostaat: 'De prostaat. Lust en leed'. Voor Goed Gevoel zet Marleen Finoulst graag nog eens de puntjes op de i.


De vruchtbare man

De prostaat is een kastanjegroot orgaan in de onderbuik van de man, geprangd tussen de blaas en de basis van de penis. Deze klier is verantwoordelijk voor de productie van zaadvocht: zodra een man klaarkomt, worden zaadcellen vanuit de teelballen richting penis gestuwd. Onderweg passeren ze de prostaat die de zaadcellen de nodige voedingsstoffen meegeeft op hun weg naar buiten. De zaadcellen moeten na de ejaculatie immers nog een weg van ongeveer 12 tot 17 centimeter afleggen tot aan de vrije buikholte van de vrouw, waar er eventueel een eitje op bevruchting wacht. Die tocht neemt ongeveer vijf minuten in beslag en zonder het nodige voedsel zouden de spermacellen het nooit halen.

Het sperma van de man bestaat qua volume dus grotendeels uit prostaatvocht. Er kunnen dan wel zo'n 100 tot 200 miljoen zaadcellen in zitten, maar die maken maar een heel klein deel uit van het geheel. Zo speelt de prostaat dus een cruciale rol bij de vruchtbaarheid van de man.


De G-spot

En daarmee is de rol van de prostaat nog niet uitgespeeld, zelf is hij namelijk erg gevoelig voor seksuele prikkeling. Precies boven de prostaat, een paar centimeter in de einddarm, bevindt zich namelijk de mannelijke G-spot, die bij stimulatie voor extra seksueel genot zorgt. Homofiele mannen kennen deze plek goed, bij hetero's is de G-spot - jammer genoeg - wat minder bekend. Dat is in ieder geval in het westen zo, want in traditionele Japanse gezinnen passen vrouwen geregeld prostaatmassage toe bij hun echtgenoot om deze in optimale conditie te houden. Sommige oosterse genezers beschouwen prostaatmassage zelfs als een vorm van acupressuur die de gezondheid van de prostaat en het seksueel functioneren ten goede komt.


Prostaatperikelen

Naarmate mannen ouder worden, zwelt de prostaat op. De groei begint eigenlijk al in de puberteit, onder invloed van hormonen. Boven de veertig jaar is de klier bij veel mannen duidelijk vergroot en vanaf vijftig, zestig jaar kan dat problemen opleveren. De plasbuis, die door de prostaat heen loopt, wordt door de uitdeinende klier stilaan platgedrukt. Als gevolg daarvan neemt bij zowat de helft van de zestigjarige mannen de kracht van de urinestraal af. Tenminste 70% van de 70-jarigen heeft een goedaardige prostaatvergroting en tenminste 40% van hen heeft daar last van. De hinder bestaat hoofdzakelijk uit plasproblemen. De urine die uit de blaas stroomt, moet letterlijk door de plasbuis geperst worden. Daardoor komt het dat de plas soms even op zich laat wachten. Meestal is de urinestraal ook minder krachtig en vaak ook dunner, waardoor het even kan duren voordat de blaas leeg is.


Wedstrijdje plassen

Een ander en vaak nog vervelender prostaatverschijnsel is het verhoogde toiletbezoek. Heel veel zestigplussers worden plots geconfronteerd met een blaas die voortdurend om aandacht vraagt. Voor een man is frequent toiletbezoek van een heel andere orde dan voor een vrouw: er komt meer psychologie bij kijken. Jongens plassen tenslotte om ter verst, en niet om ter vaakst. En later op café staat het stoer om een paar stevige glazen bier te drinken zonder naar het toilet te moeten. Als een man aan de toog hangt met vrienden en om de haverklap even verdwijnt, voelt hij dat vaak aan als een vernedering, een aanslag op zijn mannelijkheid als het ware. Het frequente toiletbezoek gaat trouwens 's nachts gewoon door: de vergrote prostaat dwingt de man geregeld uit bed.


Laag libido?

Als mannen last beginnen krijgen van hun prostaat, vrezen ze ook meteen voor hun bed-prestaties. Een goedaardige prostaatvergroting heeft in theorie geen effect op hun seksleven, maar in de praktijk ervaren toch veel mannen dat hun zin in seks wat afneemt. Niet alleen ten gevolge van de minder verkwikkende slaap, maar ook wegens de angst dat een vrijpartij zou moeten onderbroken worden voor een plas. Hoe klein die kans ook is, het kan voldoende zijn om de libido de kop in te drukken. Algemeen gesproken hoeft een vergrote prostaat echter de potentie en viriliteit van een man zeker niet aan te tasten.


Naar de dokter

Al deze bijverschijnselen zijn natuurlijk erg lastig maar volledig onschadelijk. Toch is het aangewezen om bij de eerste tekenen van prostaatproblemen even een bezoek aan de huisarts te brengen. En daar knelt vaak het schoentje. Mannen schamen zich namelijk vaak voor hun plasklachten en stellen het bezoek aan hun arts zo lang mogelijk uit. Meestal is het de partner die de man aanzet om naar de dokter te gaan. Om na te gaan hoe groot het probleem is, onderzoekt de arts de PSA-waarde in het bloed (een te hoge PSA wijst op een prostaatprobleem), bevoelt de prostaat en laat een echografie maken. Als de prostaat goedaardig vergroot is en hinder veroorzaakt, kan men met hulp van medicijnen het prostaatweefsel meer ruimte geven of de prostaat wat doen krimpen. Is dat niet voldoende of groeit de prostaat verder en keren de klachten terug, dan kan een operatie overwogen worden.


Snelle operatie

Een prostaatoperatie is een vrij routineuze ingreep. Meestal volstaat een kijkbuisoperatie waarbij een rigide buis door de penis heen tot aan de prostaat geschoven wordt. Via die buis wordt overtollig prostaatweefsel beetje bij beetje weggehaald. Deze ingreep wordt in medisch jargon een TURP (transurethrale resectie van de prostaat) genoemd. De resultaten zijn doorgaans heel goed. Wel heeft meer dan de helft van de mannen na een TURP geen ejaculatie meer bij het klaarkomen: bij een orgasme komt er geen sperma meer naar buiten. Door de manipulatie van de blaashals tijdens de operatie, vloeit het sperma achterwaarts de blaas in, in plaats van voorwaarts richting penis. De meesten vinden het weinig storend, het doet tenslotte niets af aan de potentie. Enkele mannen ervaren wel dat hun orgasme anders aanvoelt.


Geen reden tot paniek

Bij prostaatproblemen wordt uiteraard ook aan kanker gedacht, want de prostaat groeit niet alleen, soms ontaardt hij ook. Dissectie van prostaten bij overledenen toont dat bij gemiddeld 40% van de 40-jarige mannen al enkele prostaatkankercellen in de prostaat zijn terug te vinden. Per decade zou dat percentage met tien toenemen. Dus op 50-jarige leeftijd vindt men bij de helft van alle mannen wel wat kankercellen in de prostaat, op 60 jaar bij 60% en op 70 jaar bij 70%. Toch is er geen reden tot paniek. Prostaatkanker groeit ongelooflijk traag: het duurt gemiddeld twintig jaar vooraleer de tumor bedreigend wordt. En dan nog blijken veel prostaatkankers nooit een bedreigend stadium te bereiken. Vele 'dommelen in' en berokkenen hun eigenaar nooit last. Uiteindelijk overlijdt slechts 3% van de mannen met prostaatkanker aan de gevolgen van hun kanker.


Slapende honden...

Tegenwoordig beschikt men over een eenvoudige opsporingstest (de PSA-test) waarmee prostaatkanker in een heel vroeg stadium kan worden opgespoord. Het voordeel van zo'n vroegtijdige opsporing is dat je er tijdig bij bent als er iets mis is: de kans op genezing is daardoor een stuk groter. Vandaag gaan er ook veel minder mannen dood aan prostaatkanker dan vroeger. De keerzijde van de medaille is dat er nu heel wat sluimerende prostaatkankers gevonden en behandeld worden die waarschijnlijk nooit voor problemen hadden gezorgd. Alleszins jaagt de vroegtijdige opsporing van prostaatkanker de frequentie fors de hoogte in. De diagnose is zelfs zo goed geworden, dat er tegen 2015 waarschijnlijk dubbel zoveel prostaatkankers zullen gevonden worden dan momenteel het geval is.


... worden soms beter niet gewekt

Nu de euforie over de efficiëntie van de PSA-test gezakt is, komt de medische wereld een beetje op zijn stappen terug. Prostaatkanker wordt momenteel namelijk overbehandeld: ruim de helft van de mannen met prostaatkanker krijgt een operatie die eigenlijk niet nodig was, omdat weinig van die kankers ooit echt voor problemen zorgen. Voor veel prostaatkankers volstaat een eenvoudige opvolging van de PSA-waarde in het bloed, naast geregeld een klinisch onderzoek. Groeit de tumor toch verder, dan kan men nog ingrijpen en een geschikte behandeling kiezen. Om toch alle risico's te vermijden, lijkt preventief opereren misschien een goede oplossing maar dat is niet zo. Veel prostaatkankerbehandelingen hebben namelijk erectieproblemen tot gevolg. Als de aangetaste prostaat operatief verwijderd wordt, maar ook na bestraling en bij hormonale therapie, wordt een man soms impotent.

De delicate zenuwen die verantwoordelijk zijn voor het erectiemechanisme lopen immers vlak langs de prostaat en worden makkelijk geraakt bij een prostaatbehandeling. De nieuwste generatie hormoonpillen en de laatste technieken, HIFU (high intensity focused ultrasonography) en brachytherapie (inwendige bestraling van de prostaat door het inbrengen van radioactieve zaadjes), zijn wat dat betreft wel een pak manvriendelijker, maar ook in deze gevallen bestaat nog steeds een reële, weliswaar kleinere kans dat de potentie in het gedrang komt. 'Bezint eer ge begint' is hier zeker de boodschap, want impotentie laat vaak erg diepe sporen in het leven van een man na.


Door Marleen Finoulst
(Goed Gevoel, juli 2004)