Waarom ouders zich altijd schuldig voelen

Het geluk van ons kind. We zouden er alles voor over hebben, maar in de praktijk hebben we vaak het gevoel tekort te schieten. Praten we onszelf die schuldgevoelens aan? Of stelt de buitenwereld onmogelijke eisen? Goed Gevoel sprak erover met journaliste Kaat Schaubroeck, die er een boek over schreef.

'Een moeder van een jongetje bij wie kort na zijn tweede
verjaardag kanker werd vastgesteld vertelde me dat ze na de diagnose alle foto's die het jaar tevoren van haar zoontje waren gemaakt, opnieuw had bekeken, op zoek naar een aanwijzing, een symptoom.

Toen ze op één van die foto's zag dat één van zijn oogjes wat schever stond, vond ze daarin het bewijs dat ze toen al had kunnen en vooral had  móeten zien dat er iets scheelde met haar zoontje. Dat had ze echter niet gedaan en dus was ze schuldig, want eigenlijk had ze alles kunnen voorkomen. Een compleet absurde redenering natuurlijk. Alsof je er als ouder schuld aan zou kunnen hebben dat je kind kanker krijgt.

Geen uitzondering
Maar het verhaal van deze mama vormt zeker geen uitzondering. Het is een tekenend voorbeeld van hoe vaak ouders het gevoel hebben tekort te schieten. Omdat hun kind ziek is, of niet gelukkig. Omdat ze voortdurend moeten schipperen tussen werk en gezin. Omdat ze piekeren over hun scheiding of keuzes die ze hebben gemaakt. Omdat alles perfect moet zijn en het dat in werkelijkheid natuurlijk niet is. En omdat zij zich daar persoonlijk verantwoordelijk voor voelen.'

MINDER DAN GEDROOMD
Schuldgevoelens horen bij het ouderschap, weet Kaat. 'Er is tot op zekere hoogte gewoon geen ontsnappen aan, omdat je altijd dromen hebt over hoe je het gaat doen als ouder en het in de praktijk altijd minder is. Vroeg of laat haal je nu eenmaal onvermijdelijk de norm van een goede ouder, die je jezelf voorop had gesteld, niet. Als je daarbij ook nog het gevoel hebt dat je kind daaronder lijdt, steken schuldgevoelens de kop op.

Beste naar boven
Zolang ze binnen de perken blijven, hoeven schuldgevoelens geen probleem te zijn. Integendeel: als het goed zit, halen ze namelijk het beste in ons naar boven; ze zetten ons op het juiste pad, stimuleren ons om het in de toekomst beter te doen.

Maar de laatste decennia is die norm van wat je allemaal moet doen om een goede ouder te zijn enorm streng geworden. De lat wordt alsmaar hoger gelegd, waardoor de eisen nog amper haalbaar zijn en we niet anders kunnen dan er af en toe van af te wijken.

Chronisch & toxisch
De schuldgevoelens van ouders zijn bijgevolg chronisch en toxisch geworden. We maken onszelf ten onrechte verwijten en proberen te compenseren voor fouten die we niet eens hebben gemaakt. Op die manier ondermijnen schuldgevoelens niet alleen ons zelfvertrouwen, maar gaan ze ook steeds meer ons doen en laten bepalen, en dreigen steeds meer ouders vast te lopen in eindeloos gepieker over wat er had kunnen gebeuren als ze anders hadden gehandeld.'

MAMA AAN DE HAARD
De vraag is natuurlijk hoe het zo ver is kunnen komen. 'Omdat te begrijpen moeten we een heel stuk terug in de tijd,' ontdekte Kaat. 'De voorbije decennia zijn de eisen die aan ouders worden gesteld, systematisch toegenomen. Een eerste stap in die richting werd ruim een eeuw geleden gezet, toen voor het eerst het idee opgang maakte dat een goede moeder thuis moest blijven bij haar kinderen. Een opvatting die al in de achttiende eeuw was ontstaan bij de burgerij en van daaruit eind negentiende eeuw naar de arbeidersklasse werd vertaald.

De beste bedoelingen
Met de beste bedoelingen, overigens. Men wilde iets doen aan de hoge kindersterfte en geloofde oprecht dat die zou dalen als moeders
bij hun kinderen bleven. Maar dat veel moeders wel moesten werken om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen en dat de armoedige omstandigheden waarin heel wat kinderen opgroeiden nadeliger waren voor hun overlevingskansen dan het feit of ze al dan niet fulltime gemoederd werden, daar werd niet bij stilgestaan.

Tips & regels
En dus werd moeders te pas en te onpas verteld dat hun plaats thuis bij hun kinderen was en gingen vrouwen die zich dat eenvoudigweg niet konden permitteren zich daar voor het eerst schuldig over voelen. Met de opkomst van de kinderpsychologie en de pedagogiek aan het begin van vorige eeuw werden ouders - in de praktijk voornamelijk moeders - vervolgens plots overstelpt met tips en regeltjes over hoe ze hun kinderen moesten opvoeden.

Ook nog gelukkig maken
Toen de opvattingen van opvoedingsdeskundige Benjamin Spock in de tweede helft van de eeuw steeds meer furore maakten, werd de druk nog verder verhoogd. Dat je als ouder je kind niet alleen goed moest opvoeden, maar ook gelukkig moest maken, werd steeds meer de geldende norm en is dat tot op vandaag eigenlijk nog steeds, met als gevolg dat er sindsdien een verpletterende verantwoordelijkheid op de schouders van ouders rust: die voor het geluk van hun kinderen.'

DE CULTUUR VAN DE ANGST
Bovenop al die dwingende eisen die vanuit de heersende opvoedingnormen aan ouders worden gesteld, kregen we er de laatste decennia ook nog eens een preventiecultuur bovenop. 'Vanuit een toenemende wetenschappelijke kennis zijn we de jongste jaren overstelpt met boeken en folders over hoe je de meest diverse
en uiteenlopende problemen kan voorkomen,' verduidelijkt Kaat.

Commercialisering van de schuld
'Ook marketeers spelen trouwens handig in op dat niet-aflatende verantwoordelijkheidsgevoel van ouders. Je moet maar eens een willekeurige babycatalogus openslaan en tellen hoe vaak wordt geschermd met termen als 'veiligheid' of 'goed voor de ontwikkeling' om producten aan de man te brengen.

Die 'commercialisering van de schuldgevoelens' weegt vaak heel zwaar op ouders. Ik herinner me dat ik toen ik zelf zwanger was volledig verkrampt in de babywinkel stond om een geboortelijst te leggen, doodsbang om de verkeerde keuzes te maken. Mijn kind was nog niet eens geboren en ik had al het gevoel dat ik het tekort deed, dat ik nooit aan alle eisen en verwachtingen zou kunnen voldoen en dat ik het dus onmogelijk gelukkig zou kunnen maken.'

SCHULD EN BOETE
En precies daar wringt het schoentje, meent Kaat. 'Al die eisen, tips en waarschuwingen waarmee we worden gebombardeerd hebben ons gesterkt in het idee dat elk kind van nature perfect is en dat elke sukkel van een ouder het zomaar kan verknoeien.

We zijn - ten onrechte - gaan geloven dat we overal een impact op hebben, dat we als ouder alles in handen hebben om ons kind gelukkig te maken. Slagen we daar niet in, stuiten we op een probleem met ons kind, dan belanden we automatisch in een oorzaakgevolgredenering:  er loopt iets mis, dus het is mijn schuld.

Niet altijd in eigen handen
Ik wil best aannemen dat al die opvoedingstips en adviezen met de beste bedoelingen en in het belang van het kind op ouders worden afgestuurd, maar de ouders zélf worden daarbij wel systematisch uit het oog verloren, want niemand vertelt hen erbij dat alles wat er misloopt met hun kinderen niet noodzakelijk hun schuld is, dat de wetten van oorzaak en gevolg in opvoedingskwesties niet altijd gelden.

Waarom worden ouders er niet vaker op gewezen dat er ook andere factoren spelen, zoals leefomstandigheden, het milieu waarin je wordt geboren, genetische factoren? Erger nog, de schuldgevoelens van ouders worden ook vandaag nog langs alle kanten gevoed en dat vind ik ronduit verontrustend.

Deskundigen en media berichten voortdurend over alles wat ouders verkeerd doen, en ook beleidsmakers kunnen niet nalaten ouders er voortdurend op te wijzen hoe ze anders - lees: beter - kunnen opvoeden. Neem nu die hele tendens van opvoedingsondersteuning.

Extra mislukt
Begrijp me niet verkeerd, ik ben absoluut een voorstander van laagdrempelige initiatieven zoals opvoedingswinkels, waar ouders terechtkunnen voor hulp en advies wanneer ze daar nood aan hebben, maar ik heb moeite met opvoedingstips of -programma's die worden voorgesteld als dé sleutel tot een geslaagde opvoeding. Want daardoor voelen ouders bij wie het ondanks de tips niet lukt, zich natuurlijk extra mislukt. Als je alles in handen hebt om je kind gelukkig te maken en je slaagt daar toch niet in, dan moet je wel een ontzettende loser zijn, toch?'

OUDERS OP DE STRAFBANK
De toenemende aandacht voor opvoedingsondersteuning heeft trouwens nog andere akelige consequenties, meent Kaat. 'Want wat doen we als ouders niet op de gewenste manier opvoeden of als hun kinderen dreigen te ontsporen? Moeten ze dan verplichte bijlessen krijgen? Of moeten ze bestraft worden?

In de Angelsaksische wereld gaat de tendens van 'parent blaming' heel ver. Daar krijgen ouders van hardnekkige spijbelaars een enkelband om of vliegen ze zelfs in de gevangenis omdat ze hun kind niet in het gareel houden en zo voor maatschappelijke overlast zorgen. Bij ons loopt het gelukkig niet zo'n vaart. Alvast voorlopig niet, want ook hier gaan geregeld stemmen op om bijvoorbeeld ouders van hardnekkige spijbelaars hun recht op kinderbijslag te ontzeggen.

Ik wil niet beweren dat ouders geen verantwoordelijkheden hebben. Natuurlijk wel. Maar het is wel erg gemakkelijk om alle verantwoordelijkheid  bij de ouders te leggen en niet eens meer naar de bredere context te kijken. Op die manier kan je maatschappelijke problemen gewoon op ouders afschuiven, en dat gaat toch
wel erg ver.'

EEN KWESTIE VAN TIJD
De erg dwingende norm van wat ouders moeten doen en wat ze kunnen doen om hun kinderen te beschermen tast niet alleen het zelfvertrouwen van ouders aan - ze kunnen immers onmogelijk altijd de norm halen en zijn dus wel gedoemd om te falen -, ze zorgen er ook voor dat onze relaties onder druk komen te staan.

'In een poging om voor onze kinderen alles te doen wat binnen onze macht ligt, kunnen we namelijk niet anders dan beknibbelen op de energie die we investeren in anderen,' verduidelijkt Kaat. 'We hebben voortdurend het gevoel te weinig tijd te hebben voor onze kinderen, en dus schrappen we tijd voor onszelf: activiteiten met onze partner, uitjes met vrienden, noem maar op. En het gekke is, er is geen
haan die daarnaar kraait, maar we schrikken er wel van dat steeds meer relaties op de klippen lopen, dat mensen sociaal geïsoleerd raken.

Er klopt trouwens iets niet met onze tijdsbeleving. We zijn doordrongen van het idee dat we steeds minder tijd hebben voor onze kinderen en voelen ons daar mateloos schuldig over. Onderzoek wijst echter uit dat het een regelrechte mythe is dat we meer tijd in onze kinderen investeren dan ooit tevoren.

Waar dat gevoel dan vandaan komt, valt moeilijk te  bewijzen, maar wellicht spelen de normen die we van vroeger meedragen daarin een grote rol. Denk maar aan de verwachting dat moeders fulltime thuisblijven en dat vaders hun gezin van alle financiële middelen voorzien. Velen van de huidige  generatie ouders hebben het zelf zo nog meegemaakt, maar het is een norm die haaks staat op de hedendaagse realiteit.

Compenseren en verwennen
Een norm die wel nog met de regelmaat van de klok wordt gevoed door allerhande onderzoekjes die dan toch weer beweren dat ouders er niet genoeg zijn voor hun kinderen, of dat ze alleen nog maar belang hechten aan quality time en hun kinderen daardoor onvoldoende structuur en regelmaat bieden.

En dan denken we: ik doe het niet goed, dus ik moet dat compenseren. Bijgevolg gaan we  elke vrije minuut aan onze kinderen spenderen en gaan we hen vaak wat teveel verwennen, waarover we ons vervolgens ook weer schuldig kunnen voelen.'

SOLIDARITEIT EN RESPECT
Wie pessimistisch is zou de huidige situatie als een serieuze patstelling kunnen bestempelen. De huidige opvoedingsnormen zijn het resultaat van een lange evolutie en lijken inmiddels volledig ingebed in onze cultuur. De kans is dan ook klein dat ze van vandaag op morgen volledig zullen worden bijgesteld. 'Maar dat hoeft ook helemaal niet,' zegt Kaat.

'Ik geloof oprecht dat enkele kleine ingrepen al een wereld van verschil kunnen betekenen. Met mijn boek heb ik willen aantonen hoe sterk ouders in hun doen en laten geregeerd worden door schuldgevoelens, en wat die schuldgevoelens met hen doen. Ik hoop dat deskundigen en beleidsmakers daar in de toekomst wat meer rekening mee zullen houden wanneer ze uitspraken doen over ouders. Iedereen heeft tegenwoordig zijn mond vol van 'positief opvoeden'.

Positief ouderschap
Wel, ik denk  dat het dringend tijd wordt dat we dat vertalen naar 'positief ouders benaderen', want dat gebeurt veel te weinig. Ouders worden voortdurend verantwoordelijk gesteld en als het misloopt beschuldigd, terwijl ze beter wat meer gesteund zouden worden. Ze verdienen zoveel meer begrip en waardering dan ze nu krijgen. Meer kansen ook, en vooral meer respect.

Aan het kleine, zeurende schuldgevoel waarmee ze kampen, omdat ze nu eenmaal ouders zijn, valt weinig te verhelpen, maar aan de houding van de maatschappij die hen veel te vaak met achterdocht bejegent of - erger nog - beschuldigend met de vinger wijst wanneer het misloopt met hun kinderen, kunnen we wel iets veranderen.'

Ouders onder elkaar
Ook ouders onder elkaar zouden opnieuw wat meer solidair moeten zijn, meent Kaat. 'Want ook ten aanzien van andere ouders staan wij al snel met een oordeel en een beschuldigende vinger klaar, terwijl we net  zoveel kunnen leren van  elkaar. In plaats van thuis opvoedingsboeken te lezen, kunnen we dus beter weer wat meer contact zoeken en praten met andere ouders.

Het is heel verhelderend om met andere ouders ervaringen uit te wisselen over hoe zij bepaalde problemen aanpakken, om te horen dat het bij hen ook niet allemaal perfect is. Initiatieven als buurtspeeltuintjes, speelstraten, gespreksavonden bij opvoedingswinkels of gewoon contacten aan de schoolpoort, lenen zich daar heel goed toe.'

Durf zeggen: het is wél goed
'En ten slotte moeten wij als ouders ook durven roepen: wij pikken al die kritiek niet langer, wij doen het wél goed,' benadrukt Kaat nog. 'Want dat is ook écht zo. Er zijn zo veel onderzoeken die aantonen hoe goed de band tussen ouders en kinderen wel is, hoe gelukkig kinderen momenteel zijn. Er is een groep die het moeilijk heeft, dat klopt.

Maar waarom zetten we die voortdurend in de kijker? Waarom wordt er niet wat meer aandacht besteed aan de grote groep bij wie het wel goed gaat? En ook ouders van kinderen die het moeilijk hebben verdienen meer respect, begrip en waardering.

Want als het schrijven van mijn boek mij van één ding heeft overtuigd, is het wel dat ouders wel degelijk hun verantwoordelijkheid opnemen. Het is hartverwarmend om te zien hoe ver ouders bereid zijn te gaan voor een kind dat het niet goed doet. Hoe ze dag en nacht blijven vechten, steeds op zoek gaan naar nieuwe mogelijkheden en oplossingen. Alleen daarvoor al verdienen ze een standbeeld en eindeloos veel respect.'

'Een verpletterend gevoel van verantwoordelijkheid. Waarom ouders zich altjid schuldig voelen' van Kaat Schaubroeck, uitgeverij De Geus (18,90 euro).

Door Veerle Maes uit Goed Gevoel februari 2010.