Onrust in de onderbuik

Al 25 jaar lang werkt professor Marleen Temmerman als gynaecologe. En al 25 jaar lang loopt ze door de ziekenhuisgangen met een klein schriftje onder de arm. Verslagen van vergaderingen staan erin, professionele notities, remindertjes... Maar ook: woorden met drie uitroeptekens erachter, korte zinnetjes vol emotie, pakkende verhalen in telegramstijl. Die persoonlijke aantekeningen zijn nu gebundeld in het boek 'Onrust in de onderbuik', een ontroerend, grappig, herkenbaar en soms schrijnend tijdsdocument.

Grootse educatieve bedoelingen heeft Marleen Temmerman niet met haar boek 'Onrust in de onderbuik', maar ze hoopt wel dat elke lezer er iets voor zichzelf kan uithalen. Een gevoel van herkenning, een aanzet tot relativeren, een moment van bezinning. Marleen Temmerman: 'Ik werk al een kwarteeuw als arts, vroeger in Afrika, nu in Gent, maar nog steeds overkomt het me dat een verhaal blijft hangen, dat een gebeurtenis me 'pakt', dat een consultatie zich in mijn hoofd opnieuw afspeelt. 'Dat is straf', denk ik dan terwijl ik naar huis rijd. Of: 'Knap van die mensen!' Of: 'Heb ik het dan echt niet goed uitgelegd?' Dat zijn de dingen die terechtkomen in mijn fameuze schriftjes, tussen allerlei andere 'belangrijke' aantekeningen. In de loop der jaren is mijn stapel schriftjes behoorlijk gegroeid, en geregeld zit ik erin te bladeren. 'Met wat jij elke dag meemaakt, kan je een boek schrijven', zeiden mensen me vaak. En dan was steevast mijn antwoord: 'Misschien doe ik dat ooit wel. Later. Als ik tijd heb...' En kijk, door een samenloop van omstandigheden is het er nu van gekomen, vroeger dan gedacht.'

Vrijheid blijheid?
Bijna terloops vroeg ik Elise of ze een vriendje had. Het kind kreeg geen tijd om zelfs maar het hoofd op te heffen. 'Onze Elise? Neen, die heeft geen vriendje. Ze is nog maar zestien. Ja, in haar klas zijn er meisjes die al veel rijper zijn en die met jongens gaan, hé Elise...' Had ik moeder niet onderbroken, dan was ze nu nog bezig... Praten over andere kinderen en hun liefje, geen probleem. Maar je eigen kind... Onze patiënte had, toen ze bij mij kwam, al drie jaar seksueel contact...

Marleen Temmerman: 'Als ik terugblik op mijn beginjaren als gynaecoloog, dan springen we vandaag de dag een stuk ongeremder om met onze seksualiteit. Maar dat betekent nog niet dat alle taboes zijn weggenomen: praten over seks is nog iets heel anders dan praten over jouw persoonlijke seksleven! Zo krijg ik elk jaar nog wel een koppel over de vloer omdat zwanger worden niet lukt. En wat blijkt? Ze zijn nooit tot volledige penetratie gekomen. Uit angst, uit onwetendheid, uit schroom... Of de vrouw is zo geremd in haar seksualiteit dat ze zich niet kan ontspannen, waardoor vrijen ontzettend pijnlijk wordt. Vaginisme bestaat nog steeds, ook bij jonge, moderne vrouwen.'
'Ook de ouder-kindrelatie is niet zo open als algemeen wordt gedacht. Ik krijg hier wel vaker moeders over de vloer aan wie ik heel voorzichtig duidelijk moet maken dat hun kind het stadium van met de poppen spelen echt wel voorbij is, en dat het tijd wordt voor een ernstig gesprek over voorbehoedmiddelen. De generatie ouders die wij nu over de vloer krijgen, heeft mei '68 beleefd. Het zijn de ouders die zich hebben voorgenomen het allemaal anders te doen. Ze willen een open communicatie met hun kinderen, ze willen hun kroost een degelijke seksuele opvoeding geven, maar eigenlijk zijn ze heel traditioneel. Ze kunnen zich zeer moeilijk inleven in de leefwereld van hun zonen en dochters.'

United colours
Ik vroeg me af hoe direct ik moest zijn met Emily. Op die manier zou ze, met het tempo dat ze verliefd werd, jaarlijks zwanger zijn. Ze was een knap meisje en een heel gemakkelijke prooi voor mannen op zoek naar een seksueel avontuurtje. Je kon haar zonder probleem de hemel beloven. Ze zou hem nog voor je bestellen.

Marleen Temmerman: 'Sommige mensen moet je tegen zichzelf beschermen, al is ook hier de vraag hoever je daarin kan of moet gaan. Ik heb met Emily meer dan één gesprek gehad over anticonceptie, maar ze is nu eenmaal een vrouw met een groot moederinstinct die de dag neemt zoals hij komt. Wie ben ik om haar te veroordelen als ze blij komt melden dat ze weer zwanger is? Momenteel geniet ze van haar drie kindjes: een witje, een koffiekleurtje en een zwartje. 'United colours', noemen wij hen.
Of neem het verhaal van Maurice en Lydie, een zwakbegaafd koppel dat zwanger werd van een gehandicapt kind. Het kleintje zou met een achterstand geboren worden en de kans was klein dat het ooit zou kunnen lezen of schrijven. Veel mensen zouden razend of depressief worden, of een abortus eisen. Ons koppeltje reageerde laconiek: 'Ach, dokter Marleen. Nog een geluk dat het geen slimme zal zijn. Dat kindje zou in onze familie veel te veel opvallen. Het zou zich bij ons nooit gelukkig voelen...'

Een beetje God
Elly en Alexander hadden hun beslissing genomen. Ze wilden die baby niet. Dit gehandicapte kind zou een hypotheek leggen op hun gezinsleven. En daar bedankten ze voor. Ik schrok. Ik kon me perfect inleven in hun verdriet en hun frustratie, maar helemaal niet in hun vraag om abortus. Maar wie ben ik?

Marleen Temmerman: 'Hoe meer de medische wetenschap vordert, hoe frequenter ook de vraag wordt om een medisch ingrijpen. En of het nu gaat om een zwangerschapsafbreking of, integendeel, om een vruchtbaarheidsbehandeling, het blijft toch altijd een beetje God spelen. 'Waar ligt de grens?' is dan de vraag. Het is ondenkbaar dat ik mijn eigen normen aan patiënten zou opleggen, maar tegelijk heb ik persoonlijke criteria waarnaar ik wil handelen. Daarom ben ik blij dat zulke morele dilemma's kunnen worden voorgelegd aan een ethische commissie. In zo'n commissie zetelen mannen en vrouwen van verschillende leeftijden met een verschillende opleiding en overtuiging, zodat je kan aannemen dat beslissingen die in de commissie worden genomen toch een breed maatschappelijk draagvlak hebben. Overigens zie je de maatschappij op dat vlak ook heel snel evolueren: technieken of ingrepen die 20 jaar geleden nog onmogelijk of not done waren, zijn nu dagelijkse kost. Meestal kan je daar alleen maar gelukkig om zijn, maar soms stel je je inderdaad vragen...'

Lichaamstaal
Bea en Koen straalden bezorgdheid uit. In de wachtzaal hadden ze zwijgend naast elkaar op hun stoel gezeten. De weekbladen bleven onaangeroerd, ze kuierden niet rond op zoek naar wat verstrooiïng. Ze zaten er maar. Hij zijn hand op haar knie. Zij voor zich uit starend. Op hun voorhoofd stond het woord 'angst' getatoeëerd.

Marleen Temmerman: 'Empathie is in mijn vak een sleutelbegrip. Alleen al door goed naar je patiënten te kijken kom je heel veel te weten. De oogopslag, de lichaamshouding, de manier waarop koppels met elkaar communiceren, vertellen vaak een heel verhaal. Soms voel ik aan mijn ellebogen dat er wat scheelt en zindert de consultatiekamer van de spanning, maar moet ik toch allerlei omwegen nemen om to the point te komen. Ik wil mensen immers niet bruuskeren, of hen méér laten vertellen dan ze eigenlijk zelf aankunnen. Het gebeurt ook dat ik bij een eerste consultatie zeer 'technisch' te werk ga, maar intussen langs mijn neus weg wat vraagjes stel. Als ik voel dat er dan onderhuids wat suddert, maak ik een afspraak voor een tweede gesprek waarin de problemen eventueel kunnen worden besproken. Ja, dat vraagt tijd, maar in de gynaecologische praktijk gaat het dan ook vaak om heel essentiële aspecten van het leven'.

Weggesneden genot
Aïcha had een zogenaamde faraonische besnijdenis ondergaan, de meest drastische van alle besnijdenissen. Alles was weg. Wat overbleef, was een klein gaatje... Aïcha vertelde me heel gedecideerd dat ze wilde nadenken over een keizersnede of een natuurlijke bevalling, maar dat ze van mij toch één garantie verwachtte: onderaan mocht er niets, maar dan ook niets veranderen. Alles moest in de oorspronkelijke staat worden teruggebracht.

Marleen Temmerman: 'Besnijdenis vind ik een mooi voorbeeld van hoe je soms water en vuur moet verzoenen. Voor mij is het een barbaarse traditie die niet snel genoeg kan worden afgeschaft. Punt andere lijn. Maar wat doe je als je een besneden vrouw op consultatie krijgt die eist dat ze na de bevalling opnieuw 'intact' wordt gemaakt - lees: quasi dichtgenaaid? Urenlang heb ik met mijn patiënte gepraat en ik heb alle argumenten die ik kon bedenken uit de kast gehaald. Tevergeefs. Als ik het niet deed, zou ze wel naar een andere arts gaan. En omdat ik in Afrika nogal wat ervaring met dit soort ingrepen heb opgedaan, leek het me het beste dat ik deze vrouw zou helpen, al was het maar om te voorkomen dat ze nog méér lichamelijk 'letsel' zou oplopen. Bovendien heeft ze in mijn ogen ook het recht om over haar eigen lichaam te beslissen. Belangrijk is om uit te vissen of dat niet onder druk van echtgenoot of familie gebeurt.'
'Nog couranter is de vraag naar een reconstructie van het maagdenvlies. Pure hypocrisie, en trouwens, wat is dat nu voor een traditie die zegt dat er tijdens de eerste huwelijksnacht bloed móet vloeien? Maar als ik een meisje op consultatie krijg dat door haar familie wordt verstoten als ze de nacht niet 'onbevlekt' ingaat, dan kies ik zonder aarzelen de kaart van dat meisje! Neen, ik heb in de loop der jaren mijn principes niet verloochend, maar ik heb wel geleerd om een situatie langs alle kanten te bekijken. En dan moet je vaak afwegen wat primeert: je eigen overtuiging of de vraag van de vrouw.'

Jongen of meisje?
De huisarts bekeek zijn patiënte eens onderzoekend en keerde op zijn stappen terug. Met enige autoriteit betastte hij haar bolle buik, krabde in zijn haar en zei overtuigd: 'Het wordt een meisje', of: 'Maak u maar gereed want 't zal een jongen zijn.' En om zijn voorspelling kracht bij te zetten schreef hij het voorspelde geslacht op in een klein boekje... Wat de mensen níet wisten, was dat onze slimme dokter in zijn boekje net het tegenovergestelde noteerde van wat hij de ouders had voorspeld. ... Maanden later werd de baby geboren. En daar lag dan de vrouw, met het kind aan haar boezem, terwijl ze de huisdokter voorzichtig attent maakte op zijn foute voorspelling... De dokter keek heel verwonderd. 'Dat is vreemd. Ik heb het nooit fout gehad. Ik zal een keer in mijn boekje kijken.' Waarop de man het kleinood uit zijn zak haalde en er ernstig in begon te bladeren. Om dan op de datum van de voorspelling stil te houden en heel serieus te zeggen: 'Voilà, hier staat het. Ik had het echt wel juist gezien, hoor. Ik denk dat ge het in de emotie niet goed hebt verstaan.'

Marleen Temmerman: 'Naar de huisarts in het dorp waar ik als kind woonde, werd echt opgekeken. Nu worden patiënten alsmaar mondiger, en ze schrikken er niet voor terug om de autoriteit van de arts in vraag te stellen. Ik heb daar geen problemen mee, en als mijn verhaal een patiënt niet overtuigt, ben ik de eerste om hem/haar een second opinion aan te raden. Maar ik zal me niet verdiepen in pseudo-wetenschappelijke literatuur die onder meer op het internet verschijnt, of me laten verleiden tot een van de vele wondermiddeltjes. Ik hou me aan mijn wetenschappelijke basis, en wie daar geen vrede mee heeft, heeft het recht zijn heil ergens anders te zoeken. Gelukkig gebeurt dat niet zo vaak: als je echt de tijd neemt om iets goed uit te leggen, en desnoods meer dan één keer, dan kan je het vertrouwen van je patiënten behouden.'
'Toen ik net uit Afrika terugkwam, was ik minder empathisch. 'Wat lig je als een prinses in je bed te klagen', dacht ik weleens. 'Ga maar eens in Nairobi kijken hoe vrouwen daar bevallen.' Nu besef ik dat dit onjuist is. Mijn patiënte vraagt mij om hulp, en Nairobi is letterlijk en figuurlijk eindeloos ver weg van haar bed. Wie ben ik om op zo'n moment vergelijkingen te maken, laat staan een waardeoordeel uit te spreken?'
'Als er één boodschap in mijn boek zit, dan is het dat niks in het leven zwart of wit is. Ook niet als het gaat om zaken als vruchtbaarheidsbehandelingen en abortus'

Meer lezen?
'Onrust in de onderbuik', prof. dr. Marleen Temmerman (Van Halewyck). Prijs: 17,50 euro.

Door Annemie T'Seyen
(Goed Gevoel, mei 2004)