Stevia: zoeter én gezonder dan suiker

In een samenleving waar obesitas en diabetes epidemische vormen aannemen, neemt de vraag naar voeding met minder calorieën toe. Maar de zoete smaak, die willen we niet missen. Met stevia is er nu een gezond alternatief voor suiker.

Stevia rebaudiana is een plant die oorspronkelijk afkomstig is uit de grensstreek tussen Paraguay en Brazilië. Indianen zijn er al sinds mensenheugenis dol op omwille van zijn zoete smaak. De zoetstoffen uit de steviaplant kregen de verzamelnaam steviolglycosiden. Stevioside en rebaudioside A zijn daarvan de voornaamste. Professor Jan Geuns, hoofd van het Laboratorium voor Functionele Biologie van de KU Leuven, verricht al jaren onderzoek naar de steviolglycosiden en op basis van de onderzoeksresultaten raakte hij er steeds meer van overtuigd dat stevia een echte 'wonderplant' is.

Professor Geuns: 'Steviolglycosiden zijn maar liefst tweehonderd tot driehonderd keer zoeter dan suiker maar - en dat is meteen hun belangrijkste troef - ze leveren nauwelijks calorieën. De zoetstof veroorzaakt dus ook geen zwaarlijvigheid en bijbehorende gezondheidsrisico's, zoals diabetes en hart- en vaatziekten. De stof is bovendien veilig voor diabetici, want ze doet de bloedsuikerspiegel niet stijgen. En in tegenstelling tot suiker zijn stevia-extracten niet slecht voor de tanden.' Tel daarbij dat stevia in tegenstelling tot de nog steeds controversiële kunstmatige zoetstoffen puur natuur is en je zal begrijpen waar stevia zijn status van wonderplant aan verdient.

En er is meer. Hoge concentraties stevioside blijken zelfs een farmacologische werking te hebben. Professor Geuns: 'Uit dierproeven blijkt dat hoge dosissen de groei van tumoren kunnen afremmen. Ander experimenteel onderzoek wijst dan weer uit dat stevioside ook kan helpen tegen hoge bloeddruk, type 2 diabetes en aderverkalking. Allemaal effecten die te verklaren zijn doordat stevia de zogenoemde vrije radicalen in het lichaam neutraliseert. Voor dit gebruik is doktersadvies aan te raden.'

Groen licht
Een plant met veel potentieel dus. En een die in landen als Japan, China, Rusland, Australië en de V.S. al jaren wordt gebruikt. Maar hoe komt het dan dat de Europese Unie pas op 12 november 2011 groen licht gaf voor het gebruik van steviolglycosiden? Volgens de FOD Volksgezondheid neemt wetenschappelijk onderzoek naar mogelijke schadelijke effecten van voedingsadditieven nu eenmaal tijd in beslag. Professor Geuns zou zijn hoofd erop verwedden dat ook het lobbywerk van producenten van zoetstoffen en de suikerindustrie er voor iets tussen zit. Hoe het ook zij, de goedkeuring is er en niets staat stevia nu nog in de weg het hart van de Europese consument te veroveren.

Bijzondere blaadjes
De blaadjes van de steviaplant zijn volgens professor Geuns erg geschikt om ze bijvoorbeeld onder fruitsalade te mengen. Je kan ze ook drogen en vermalen tot poeder om te gebruiken in koude en warme bereidingen. Eén probleem: opgezuiverde stevia-extracten kregen weliswaar groen licht van de Europese Unie, maar de steviaplant zelf is (nog) niet goedgekeurd en mag dus (nog) niet verkocht worden.

'De gedroogde blaadjes zijn namelijk bestempeld als een 'novel food' en dat betekent dat ze onder een andere, uitgebreidere wetgeving vallen dan het voedseladditief', verduidelijkt Geuns. 'Momenteel zit het dossier geblokkeerd in Duitsland. De Duitse overheid vraagt o.a. om aan te tonen dat alle stoffen uit de blaadjes - en dat zijn er duizenden - in stabiele concentraties aanwezig zijn. Maar dat is onbegonnen werk. Het zal dus nog heel wat tijd in beslag nemen, maar we blijven strijden om ook voor de plant zelf een goedkeuring te verkrijgen.'

Smaken verschillen
Maar voorlopig moeten we het dus met de steviolglycosiden doen. Die zijn zoals gezegd driehonderd keer zoeter dan suiker, maar hun zoete smaak is niet identiek aan die van suiker. 'Stevia-extract heeft een wat bittere, zoethoutachtige bijsmaak', verduidelijkt professor Geuns. 'In sommige voedingsmiddelen, zoals koffie of chocolade, zal je daar nauwelijks iets van merken, maar in andere combinaties proef je dat wel.'

En ook de gewaarwording van de zoete smaak van stevia is anders. Van zodra je suiker in je mond krijgt, treedt die zoete smaak op en hij verdwijnt ook weer snel. Bij steviolglycosiden komt de zoete smaak veel trager op gang, is hij minder 'zuiver' en blijft hij langer nazinderen. Maar volgens professor Geuns is dat toch vooral een kwestie van gewoonte.

Zoethoudertjes
'In België eten we gemiddeld 131 gram toegevoegde suiker per dag', weet professor Geuns. En dat terwijl de Wereldgezondheidsorganisatie maximaal 50 gram adviseert. We snoepen niet alleen meer dan vroeger - omdat snoep nu eenmaal meer voorhanden is - we krijgen ook suiker binnen via allerlei andere producten. Want suiker is letterlijk alomtegenwoordig, ook waar je het niet zou verwachten. In soepen, sauzen, kant-en-klare maaltijden, chips, noem maar op. Suiker is een magisch ingrediënt voor de voedselindustrie, want de consument vindt producten mét lekkerder dan producten zonder.

Maar suiker wordt in levensmiddelen niet alleen gebruikt omwille van zijn zoete smaak. Ze bepaalt ook een aantal producteigenschappen mee, zoals textuur en mondgevoel. En suiker helpt om voedsel langer te bewaren. Bovendien voorziet suiker ook in volume. Stevia-extracten vervangen enkel de zoetfunctie van suiker. Het is voor de voedingsindustrie dan ook een hele uitdaging om al die andere eigenschappen op te vangen. En ook voor wie thuis met stevia-extract aan de slag wil, zal het soms wat zoeken zijn om het gewenste eindresultaat te behalen.

Grenzen in gebruik
De komende maanden zal het arsenaal aan producten die gezoet werden met steviolglycosiden in de supermarkten naar alle verwachtingen aanzienlijk uitbreiden. Voor fabrikanten is de Europese toelating immers een uitgelezen kans om caloriearmere producten met een natuurlijk karakter op de markt te brengen. Toch kunnen ze niet onbeperkt hun zin doen.

Professor Geuns: 'Voor ieder toegelaten voedingsadditief wordt door de Europese Wetgever een gebruikslimiet bepaald, zodat het zeker veilig is voor de consument: de aanvaardbare dagelijkse inname (ADI). Voor steviolglycosiden werd die ADI door de European Food Safety Authority (EFSA) vastgelegd op 4 mg steviolequivalenten per kilogram lichaamsgewicht per dag (om de verschillende steviolglycosiden met elkaar te kunnen vergelijken wordt hun gewicht uitgedrukt in steviolequivalenten). Die ADI zorgt voor beperkingen in de hoeveelheden die door de industrie gebruikt mogen worden. Er wordt verondersteld dat softdrinks de grootste aanbrengers zullen zijn van steviolglycosiden.

Om te vermijden dat consumenten meer steviaextracten zouden binnenkrijgen dan de ADI zijn uiteindelijk vijftien productcategorieën, waaronder bijvoorbeeld koekjes en fijne bakkerswaren, uit de boot gevallen. Zij mogen geen steviaextracten gebruiken. In een aantal gevallen zal de toegelaten dosis ook onvoldoende zijn om, enkel op basis van steviolglycosiden voor bepaalde producten de nodige zoetkracht te bereiken en zullen steviolglycosiden dan ook moeten worden aangevuld met suiker of andere synthetische zoetmiddelen.

Weet wat je eet
Helemaal overtuigd dat je voortaan liever producten met stevia dan met suiker in je boodschappenmandje laadt? Dan komt het erop aan die in de supermarkt te herkennen. Dat lijkt makkelijker dan het is, want voedingsbedrijven die steviolglycosiden gebruiken, mogen dit niet onder de noemer 'stevia' op hun verpakking vermelden. En ook de termen rebaudioside A of steviabladextract zijn niet toegestaan. Producten met stevia-extract moeten wél verplicht de vermelding 'met zoetstof(fen)' of 'met suiker(s) en zoetstof(fen)' dragen. Wie in de supermarkt de producten met stevia van die met andere - synthetische - zoetstoffen wil onderscheiden, zal dus de kleine lettertjes moeten lezen. Kom je in de ingrediëntenlijst de officiële naam (steviolglycosiden) of het E-nummer (E960) tegen, dan weet je dat je goed zit.

Coca-cola klaar voor het offensief
Niet alleen kleine bedrijfjes zullen in de komende maanden stelselmatig producten met stevia-extract lanceren, ook grote multinationals zullen dat doen. Coca-Cola, een van de grootste suikerverbruikers ter wereld, heeft buiten Europa al jaren frisdranken met steviaextract op de markt. In totaal gaat het om zo'n dertig producten. Zo is in Frankrijk bijvoorbeeld Fanta Still te koop, een bruisloze variant van Fanta met stevia-extract en dertig procent minder suiker.

Binnen afzienbare tijd zal de fabrikant ook in ons land drankjes met stevia-extact aanbieden. In het labo in Anderlecht lopen al enkele jaren tests. 'De grote uitdaging is drankjes te ontwikkelen met dezelfde smaak en zoetkracht als de klassieke varianten, want dat is wat de consument wil', verduidelijkt Ingeborg Van Heetvelde, die verantwoordelijk is voor de productontwikkeling.

'Stevia heeft een zoethoutachtige bijsmaak. Bovendien houdt de zoete smaak ook langer aan, waardoor een steviadrankje minder verfrissend dreigt te zijn. Door stevia-extract te combineren met andere zoetstoffen of suiker lukt het ons wel tot bevredigende resultaten te komen.' Plannen om in het bestaande lightgamma de kunstmatige zoetstoffen door stevia te vervangen heeft Coca-Cola niet. 'We willen de consument gewoon meer keuzemogelijkheden bieden', benadrukt Van Heetvelde.

Alle voordelen op een rijtje...
- de smaak van stevia-extract is 200 à 300 keer zoeter dan die van gewone suiker
- levert geen calorieën
- geen invloed op de bloedsuikerspiegel
- tandvriendelijk
- hittestabiel en dus ook geschikt voor bereidingen op hoge temperatuur
- omdat stevia niet verkleurt bij verhitting, bestaat er geen risico op de kankerverwekkende, bruine gifstoffen

... en de nadelen
- de zoethoutachtige, wat bittere nasmaak
- duurder dan suiker
- stevia is niet geschikt om te karamelliseren, want kleurt niet bruin bij verhitting
- stevia vervangt wel de zoetfunctie van suiker, maar niet de andere functies, zoals het effect op textuur en de conserverende werking

Meer lezen?
'Stevia en steviolglycosiden. De naakte waarheid over Stevia of de politiek in zijn blootje', Jan M.C. Geuns (Euprint, € 20). Het boek kan besteld worden via www.euprint.be.

Door Veerle Maes
Goed Gevoel, januari 2012