Vaccins onder de loep

Door de grieppandemie werd het nog duidelijker dat een goed vaccinatiebeleid vele levens redt. De jongste decennia kwamen er ook heel wat inentingen bij. Waar is dat allemaal goed voor, en wie moet wanneer aan de prikjes?

Vaccins zijn er om drie redenen: om de kindersterfte zo laag mogelijk te houden (voorbeeld: meningitis, mazelen), om handicaps (voorbeeld: polio, rubella, meningitis) en 'domme' sterfgevallen bij veelal jonge mensen (voorbeeld: tetanus, baarmoederhalskanker, malaria) zoveel mogelijk te vermijden. Het uiteindelijke doel is zelfs bepaalde van deze ziekten helemaal uit te roeien, maar daarvoor zijn decennia nodig. De pokken zijn in de jaren '80 van vorige eeuw zo uitgeroeid verklaard, en met polio hoopt men hetzelfde te bereiken, al ligt dat laatste niet voor de hand.

'In verband met polio hebben we het probleem dat een handvol landen onvoldoende vaccineert, waardoor de ziekte blijft circuleren en ook wij gedoemd zijn te blijven vaccineren,' zegt professor Pierre Van Damme, directeur van het Centrum voor de Evaluatie van Vaccinaties aan de Universiteit Antwerpen. Dit centrum maakt deel uit van het WHO-netwerk en voert onder meer tests uit met nieuwe vaccins, op vraag van de overheid en farmaceutische firma's. Op zijn dienst werden ook een aantal vaccins tegen de Mexicaanse griep getest en uiteindelijk goed bevonden.

Was dat een huzarenstukje, een gloednieuw vaccin produceren op amper een half jaar tijd?
Prof. Van Damme: 'Ja en nee. Normaal gezien duurt de ontwikkeling van het jaarlijkse griepvaccin ongeveer negen maanden. Dat is de tijd die verloopt tussen de identificatie van de meest waarschijnlijke types van virussen en de aflevering van een kant-en-klaar spuitje. Dit is een taak die jaarlijks terugkomt en daardoor niet zo ingewikkeld is: het blijft bij wijze van spreken elk jaar dezelfde auto, maar wij stoppen er een nieuwe motor in.

Bij het vaccin tegen de Mexicaanse griep moest het gewoon sneller gaan dan anders omdat we wisten dat er een pandemie dreigde. In april wisten we welke virusstam er circuleerde en in de zomer konden we beginnen met testen. Dat was ongelukkig, en heel wat medewerkers van ons team hebben hun vakantie moeten verplaatsen. Maar ze hebben schitterend gewerkt. Daarmee hebben we nu ook bewezen dat het mogelijk is onder tijdsdruk toch goed werk te leveren, want het werk moet kwalitatief uitstekend zijn - je kan het je niet permitteren het maar half te doen, daarvoor staat er te veel op het spel.

Wat het eigenlijke vaccinatiebeleid betreft: België doet het op dat vlak zeer goed en wordt in het buitenland vaak als voorbeeld geciteerd. We hebben ondertussen wel wat opgestoken over hoe het nog beter kan: zo verliep de communicatie met de huisartsen, die uiteindelijk het speerpunt zijn van zo'n grootste vaccinatiecampagne, nog niet optimaal: daar moeten we nog aan werken.'

Zelden hebben over vaccinatie zoveel absurde kwakkels de ronde gedaan. Wat is de ergste onzin die u heeft gelezen?
'Dat het vaccin wordt gegeven met de bedoeling om zoveel mogelijk mensen te besmetten, in opdracht van één of andere groep Oppermensen. Of dat het een chip bevat, zodat Big Brother ons allemaal in de gaten kan houden. Dat het uitsluitend is ontwikkeld om de farmaceutische firma's rijk te maken. En ook dat het nauwelijks is getest en je er dus van alles en nog wat van kan krijgen. Allemaal nonsens, maar dat laatste is toch wel heel erg.

Zwangere vrouwen wordt aangeraden dit vaccin te nemen - is er één arts die dat zou aandurven als het vaccin niet aan de strengste tests was onderworpen? Wie neemt het op zich om een zwangere vrouw in gevaar te brengen? Het is echt een gevaarlijke vorm van paranoia. Een vaccin dat niet af is, en waarvan we niet weten dat het safe is, komt gewoon niet op de markt. Punt.'

In de jaren '90 werd plots de link gelegd tussen het stijgende aantal gevallen van autisme en de gecombineerde BMR-prik. Is dat uiteindelijk ook een kwakkel gebleken?
'In totaal zijn er nadien zo'n tien studies uitgevoerd en geen enkele heeft een verband kunnen aantonen. Het duurde echter een jaar of drie voor al die resultaten binnen waren, en intussen was het kwaad al geschied. Vooral in Engeland, waar voordien tot 96 procent van de kinderen de BMR kreeg, viel de vaccinatiegraad ineens terug tot maar 30 procent in bepaalde delen van het land. Er waren dus opnieuw uitbraken van de mazelen en daar zijn ook kinderen aan overleden. Dat is het kwalijke effect van zo'n indianenverhaal, en ik vind echt dat de media hierin hun verantwoordelijkheid moeten opnemen. Nu hebben ze in Engeland intussen de schade wel ingehaald en krijgt het gros van de kinderen opnieuw de BMR-prik. In de VS is er echter nog steeds tegenstand.'

Zijn die combivaccins echt niet schadelijk?
'Heel zeker niet. Ons immuunsysteem lacht daar in feite mee, want dat kan echt nog wel wat meer aan. Als je een baby van drie maanden in een crèche onderbrengt, wordt die tenslotte ook gebombardeerd met ziektekiemen en zijn immuunsysteem komt er alleen maar sterker uit. Oké, die kindjes hebben vaak wel maandenlang een snotneus, maar die ziektekiemen doen geen kwaad.'

Ook rond het vaccin tegen baarmoederhalskanker is veel te doen. Ik heb een dochter in die leeftijdsgroep: vaccineren of niet?
'Vaccineren. Kijk, aan zo'n nieuw vaccin wordt tien tot vijftien jaar gewerkt. Het is uitgebreid getest en veilig bevonden: er is dus écht geen reden om niet te vaccineren. Dat vaccin heeft de strengste tests doorstaan en het werkt. Het enige wat we nog niet helemaal zeker weten, is of het wel levenslang beschermt: dat moeten we nog verder uitzoeken, maar daarvoor is er gewoon meer tijd nodig. Wie stelt dat ook dit vaccin onvoldoende is onderzocht en zomaar op de markt wordt gegooid, heeft ongelijk. Ook hier zijn we trouwens geconfronteerd met ethische keuzes. Als je zo'n vaccin begint te testen, en je weet na enkele jaren al dat het werkt, dan is het ethisch niet verantwoord om het niet ter beschikking te stellen van jonge meisjes, wetende dat sowieso een aantal van hen later met baarmoederhalskanker zal worden geconfronteerd. Nu, het nieuws in verband hiermee is uitstekend: terwijl het huidige vaccin beschermt tegen ongeveer 70 procent van de virussen die baarmoederhalskanker kunnen veroorzaken, zullen de nieuwere producten tegen 90 procent of zelfs meer beschermen.'

Heeft een deel van de weerstand tegen vaccinaties niet te maken met het feit dat we niet langer met de gevolgen van zware infectieziekten worden geconfronteerd?
'Dat is natuurlijk juist. We hebben dat zo goed gedaan dat er nu bijna geen infecties meer zijn: er sterven geen kinderen meer aan mazelen in ons land, jonge vrouwen krijgen geen doodgeboren of zwaar gehandicapt kind meer nadat ze tijdens hun zwangerschap met rubella werden besmet. We merken heel goed dat oudere mensen, die zulke tragische feiten nog wel hebben gezien, zich veel meer bewust zijn van de risico's van besmettelijke ziekten. We mogen niet blasé worden, we moeten doorzetten, want sommige kiemen blijven circuleren, onder andere omdat ze in verre landen nog voorkomen.

Soms is dat frustrerend, zoals in het geval van polio: omdat een viertal landen in de wereld, waaronder een mastodont zoals India, onvoldoende vaccineert, moeten alle andere landen in de wereld kinderen verder blijven vaccineren tegen polio. Indien die enkele landen het snel beter deden, zou polio wereldwijd kunnen worden uitgeroeid en zouden we ons budget voor poliovaccinaties aan een ander nuttig doel kunnen besteden. In de ontwikkelingslanden is er echt nog werk aan de winkel. Zeker waar er burgeroorlogen zijn, gaat de vaccinatiegraad steil naar beneden. Het gebeurt zelfs dat er korte bestanden worden afgesproken om enkele dagen te kunnen vaccineren. Daarna gaat het vechten gewoon door. Absurd, maar zo gaat het.'

Hoeveel kinderlevens worden elk jaar door vaccinaties gered?
'Minstens drie miljoen. En we weten dat we, mits een beter vaccinatiebeleid in de ontwikkelingslanden, nog eens drie à vier miljoen kinderen kunnen redden. Ongeveer 30 miljoen kinderen zijn ondergevaccineerd, of gewoon niet gevaccineerd.'

Slotvraagje. Er zijn de jongste decennia al veel nieuwe vaccins bijgekomen, maar wat zit er nog in de pijplijn, de komende jaren?
'Een inenting tegen malaria: dat zal in de ontwikkelingslanden een enorme impact hebben. In de pijplijn zitten er nog vaccins tegen RSV-virus (dat bij jonge kinderen zware ademhalingsproblemen kan veroorzaken, red.) en tegen het cytomegalo-virus (een virus uit de groep van herpesvirussen, red.). Verder wordt er gewerkt aan therapeutische vaccins tegen bepaalde vormen van kanker, tegen SOI (seksueel overdraagbare infecties), cocaïne, cannabis en tegen het roken. Nee, roken is niet besmettelijk, maar langzamerhand worden vaccins dan ook heel wat breder gedefinieerd. Ik beloof alvast dat er de volgende vijf à zes jaar nog heel wat nieuws te rapen zal zijn.'

Door Lut Debisschop
Goed Gevoel, januari 2010