Amai mijn oren!

Generatie X en Y kennen we al, maak kennis met generatie D. D voor doof, want door te luide muziek op fuiven en festivals en verkeerd gebruik van mp3-spelers stapt een flink deel van onze jongeren straks doof of slechthorend door het leven. Goed nieuws voor verkopers van hoorapparaten, slecht nieuws voor de gezondheidszorg. Maar vooral de hoogste tijd voor strengere maatregelen en meer bewustwording en preventie, vinden gehoorspecialisten.

Een jaar of drie geleden doken ze voor het eerst op, de alarmerende berichten over hoe slecht de oren van de westerse jeugd er wel aan toe waren. In onze maatschappij moet het sinds enige tijd namelijk niet alleen steeds sneller, maar ook steeds luider, en dat eist vooral in de jonge gehoorgangen z'n tol. Wie laatst nog een film of optreden meepikte of een avondje ging dansen, kan er vast over meespreken: de decibels die men tegenwoordig door de versterkers van bioscopen, concerthallen en discotheken jaagt, blazen je net niet van je sokken. Daarnaast worden we anno 21ste eeuw dag in dag uit geconfronteerd met veel meer geluidsbronnen dan vroeger, én kwam er een nieuwe generatie digitale toestellen à la iPod op de markt waarmee we de muziek letterlijk keihard in onze oren kunnen pompen. Dat zonder kwaliteitsverlies of vervormingen, wat bijvoorbeeld bij walkmans met cassettes nog niét kon. Om die eeuwige herrie rondom ons niet meer te moeten horen en omdat het gewoon lekker voelt, draaien we de volumeknop van die nieuwe toestellen ook steeds hoger en hoger. Bart Vinck, professor audiologie aan de Universiteit Gent en directeur van het Centrum voor Gehoor- en Spraakrevalidatie, windt er geen doekjes om: lawaai is een drug geworden waar vooral jongeren massaal voor vallen. Hoe meer en intenser de dosis, hoe liever. 'Van luide muziek krijg je letterlijk een kick', zegt Vinck. 'De trillingen prikkelen een bepaald stukje van je evenwichtsorgaan, dat daarop een aantal chemische stoffen gaat produceren die je een goed gevoel bezorgen. Vergelijk het gerust met roken of drinken: je wéét dat het niet oké is voor je lichaam, maar de feelgoodfactor op het moment zelf zorgt ervoor dat je het telkens opnieuw doet.'

Piloten gevraagd

De wereldwijde cijfers over jongeren met gehoorschade zijn hallucinant. Al in de jaren '90 bleek dat twaalf procent van de kinderen en jongeren tussen drie en zeventien niet langer beantwoordde aan de twintig jaar eerder vastgelegde gehoornorm voor die leeftijdsgroep. Anno 2008 is dat percentage gestegen tot achttien procent, dus bijna één op vijf. 'Heel wat jongeren van achttien hebben tegenwoordig de oren van een vijftiger van vroeger, of in het slechtste geval die van een gepensioneerde staalarbeider', zegt dokter Bart Vinck. Allerlei instanties overal ter wereld trekken intussen aan de alarmbel, bij ons onder meer het Belgische leger. Daar vinden ze zo goed als geen jongelui meer die in aanmerking komen voor een pilotenopleiding, want om een F16 te mogen besturen, moet je goed horen. 'Bij gehoorverlies spelen twee factoren: leeftijd - hoe ouder je wordt, hoe minder goed je hoort - en lawaaischade', zegt Vinck. 'Wie vroeger op jonge leeftijd slechthorend werd door lawaai, had dat vooral te danken aan zijn of haar arbeidsomstandigheden. Vooral mensen die in spinnerijen en weverijen werkten, kregen na een tijd 'oude' oren. Vandaag komt de lawaaischade eerder van activiteiten in de privésfeer: bezoeken aan te luide bioscopen, popfestivals en discotheken, en 'ongezond' luistergedrag. Met dat laatste bedoel ik te veel en vooral te luid naar muziek luisteren. De volumeknop van je mp3-speler te hoog zetten, kan al na één uur schade veroorzaken. Dat ligt niet alleen aan de decibels die dergelijke toestelletjes kunnen produceren, maar ook aan de manier waarop de muziek in je oren terecht komt. Tegenwoordig loopt iedereen rond met kleine in ear-plugs die je rechtstreeks in je oren propt en die voor een grotere druk op je trommelvliezen zorgen. Die druk slaat de trilharen in je binnenoor letterlijk plat en doet ze in het slechtste geval helemaal afsterven. Daardoor ga je steeds minder goed horen en zelfs onomkeerbare gehoorschade oplopen.'

Weg is weg

Jongeren beseffen maar al te goed dat hun gehoor erop achteruit gaat, blijkt uit een enquête van de Universiteit Gent. Bijna één op de twee vindt van zichzelf dat hij of zij niet echt goed hoort. Maar de meeste denken - foutief - dat hun gehoorvermogen zich wel vanzelf zal herstellen en dat ze door hun risicogedrag geen permanente schade zullen oplopen. 'Helaas klopt dat niet', vertelt Bart Vinck. 'Onze oren zijn gemaakt om maximaal 75 decibel te verwerken, niet de 95 decibel die op fuiven wel eens uit de boxen knalt, niet de 105 decibel van mp3-spelers, en zeker niet de 117 decibel die we ooit in de bioscoop maten tijdens een voorstelling van King Kong. Het menselijke oor heeft helemaal geen recuperatievermogen. Weg is weg. Zodra de haarcelletjes in je oren beschadigd geraken, gaat alles stiller klinken en kan je op de duur geen onderscheid meer maken tussen klinkers en medeklinkers. Je hoort met andere woorden dat er iets gezegd wordt, maar je verstaat het niet meer.' Het wegvallen van omgevingsgeluiden is een ander effect. Je hoort veel minder snel een fietsbel of een ambulance, wat gevaarlijke gevolgen kan hebben. Helemaal erg wordt het wanneer je last krijgt van oorsuizingen, de zogenaamde tinnitus: dag en nacht word je achtervolgd door geluiden die er niet zijn, zoals gepiep of gebrom. Het aantal jongeren dat hieraan lijdt, stijgt spectaculair: dokter Vinck stelt in zijn consultatie een stijging van liefst 60 procent vast in vergelijking met pakweg tien jaar geleden. 'Tinnitus is de hel', verzekert Vinck. 'Patiënten kunnen door het constante rumoer in hun hoofd niet meer slapen, sommigen krijgen zelfs zelfmoordneigingen of mentale problemen. Het onbegrip van je omgeving maakt de aandoening nog eens dubbel zo erg, op psychologisch vlak dan. Want als alleen jij dat voortdurende kabaal hoort, krijg je wel eens de reactie: is het er wel écht?' Wie op een gezonde manier met geluid omgaat, heeft ongeveer zes procent kans om ooit tinnitus te ontwikkelen. Bombardeer je daarentegen je oren met lawaai, dan stijgt die kans tot maar liefst 79 procent.

Aan je hart

Wat wel eens vergeten wordt, is dat niet alleen je oren lijden onder al die voortdurende herrie, maar ook andere delen van je lichaam. Vooral de lage frequenties, die onder meer in muziek in overvloed aanwezig zijn, kunnen op de duur je hart en bloedvaten onder druk zetten. 'Iedereen heeft de mond vol van verkeerde eetgewoonten en roken als dé risicofactoren voor hartaandoeningen, maar lawaai is al even gevaarlijk', zegt Bart Vinck. Dat laatste werd nog maar eens bevestigd door een recent onderzoek bij buurtbewoners van de Nederlandse luchthaven Schiphol. Tot 1600 van hen hebben een te hoge bloeddruk als gevolg van de ronkende vliegtuigen die voortdurend overvliegen. Ook bij de vliegvelden van Malpensa (bij Milaan), Londen, Stockholm en Athene bleek er een verband te bestaan tussen het kabaal en hypertensie bij de omwonenden.

Lawaaiopvoeding

Maar wat moeten we nu aan met al die onheilspellende onderzoeken en cijfers? Voortaan altijd en overal met gehoorbeschermers rondlopen, en nooit nog een mp3-spelertje onder de kerstboom leggen? 'Voor gehoorverlies bestaat er geen behandeling. Een hoorapparaat kan helpen omdat het de capaciteit van de overgebleven haarcellen versterkt, maar uiteindelijk is dat een doekje voor het bloeden. Een duur en onaantrekkelijk doekje bovendien. Er zit maar één ding op: preventie', zegt Bart Vinck. 'Je kan eerst en vooral beginnen met thuis alles wat stiller te zetten: je muziekinstallatie, je surroundsystem, je autoradio. Dat wordt dan ook voor je kinderen een gewoonte. Natuurlijk kan je niet tegen hen zeggen 'voortaan mag je niet meer naar je iPod luisteren'. Dat wérkt niet. Ook mijn eigen kinderen luisteren met mp3-spelers naar muziek. Het komt erop aan hen te leren er op een verstandige manier mee om te gaan.'
Van concertorganisatoren en fabrikanten van muziekspelers moeten we helaas niet al te veel verwachten. Wel integendeel: ze weten maar al te goed dat luide muziek verslavend werkt. Hoe luider, hoe meer mensen er op hun evenementen afkomen of hoe beter hun toestellen wellicht zullen verkopen. Of zoals Bart Vinck het graag formuleert: 'Mocht deze zomer op Werchter de geluidsbegrenzer op 75 decibel staan, dan zit ik daar alleen op de weide.' Jezelf buitenshuis beschermen tegen te luide muziek is dan ook de boodschap. In landen als Denemarken en Zwitserland zijn ze ons op dat vlak al een stapje voor: daar krijgen concertbezoekers aan de ingang een setje oorbeschermers die het geluid naar een veilig niveau terugbrengen. Aan Zwitserse discotheken worden zwangere vrouwen zelfs met borden gewaarschuwd voor mogelijk gevaar. 'Zwanger naar een disco of concert trekken is niet aan te raden', aldus Bart Vinck. 'Dat komt omdat je buik amper vijf decibel dempt. Ga je als zwangere vrouw naar een festival, dan komt er al snel 100 decibel terecht op de zich volop ontwikkelende oortjes van je baby. Op langere termijn kan je de gevolgen daarvan vergelijken met die van roken tijdens de zwangerschap.'

Opgepast, gevaar

Bij de Europese beleidsmakers dringt de impact van te luide muziek langzaam maar zeker door. Zo staat het onderwerp 'gehoorschade door mp3-spelers' intussen op de agenda van de EU-werkgroep voor productveiligheid van de Europese Commissie. Die werkgroep bespreekt momenteel diverse oplossingen, waaronder een maatregel om een waarschuwing te plaatsen op mp3-spelers. Die kan al tegen deze zomer rond zijn, net als een maatregel om voortaan decibeldrempels te plaatsen op álle mp3's die in de Europese Unie verkocht worden. Geluid kan je gezondheid schaden: misschien prijkt het binnenkort op mp3-doosjes, naar analogie met 'tabak is dodelijk' op pakjes sigaretten. 'Een goede zaak', vindt Bart Vinck. 'Het wordt de hoogste tijd dat mensen beseffen dat lawaai geen overlastprobleem is, maar een echt maatschappelijk gezondheidsprobleem is geworden. Vandaag telt alleen ons land al ruim 300.000 mensen met gehoorschade als gevolg van luide muziek. Als er niet snel strengere regels komen, worden dat er straks nog veel meer.'

Door Caroline De Ruyck
Goed Gevoel, april 2008