“Er is niks rationeels aan de manier waarop we geld besteden”: budgetexpert legt uit hoe je echt kan besparen

doorRedactieop 18/02/2020

Op het einde van je loon nog een stukje maand overhouden of koopjes die aan de haal gaan met je zuurverdiende centen: als het om ons geld gaat, maken we niet altijd de beste keuzes. Dat is meestal geen kwestie van schaarste of schulden, wel van een gebrekkig financieel instinct. Advies van een budgetexpert om weer baas te worden over de eigen portemonnee.

Als we onze rekeningafschriften eens onder de loep nemen, is dat soms reden voor schrik. Geen geld voor vakantie, maar wel elke dag een koffie to go. Die ene rok die niet in onze garderobe mocht ontbreken – en kijk, twintig procent korting! – maar eigenlijk met niks uit diezelfde kleerkast matcht. Gelukkig kan je dergelijke irrationele keuzes met een portie gezond verstand bijsturen. De eerste stap is het identificeren van de valkuilen. De tweede stap: ga praktisch aan de slag. Wij nemen je mee op bespaarpad.

De valkuilen in kaart

Valkuil 1: We voelen geen ‘betaalpijn’ meer

Afrekenen? Doe maar met bancontact, beslissen steeds meer Belgen. Het is een feit: papieren geld wordt vervangen door bankkaarten en slimme apps. Handig, dat wel: door weer en wind naar de bankautomaat hollen is verleden tijd. Toch is er een keerzijde, legt ­professional organizer en budgetexpert Sara Van Wesenbeeck uit. ­”Neurologisch onderzoek toont namelijk aan dat er zoiets als ‘betaalpijn’ bestaat: je hersenen beleven bij het uitgeven van geld een soort van ‘pijn’, zo bevestigen MRI-scans.”

Maar de intensiteit ervan verschilt naargelang het gebruikte betaalmiddel. Wie cash over de balk gooit, wordt het hardst getroffen. Want dat is het tastbaarst. Onze hersenen zullen er namelijk alles aan doen om zo’n ­pijnsensatie te vermijden. Wie wil besparen, kan dus beter naar de winkelstraat trekken met briefgeld op zak. Je zal ­onbewust kritischer naar potentiële aankopen kijken. 

“Elektronische aankopen krijgen we wat makkelijker over ons hart en ons hoofd. Al hebben we ook hier een ­controlemechanisme: in onze bankapp zien we het geld van de rekening ‘verdwijnen’. Met een creditcard ligt het ­moment van afrekenen daarentegen in de toekomst, wat het minder pijnlijk maakt”, legt Van Wesenbeeck uit.

Valkuil 2: De latte-factor

Enkele euro’s voor die heerlijke meeneemkoffie. Een al even lekker stuk cake erbij om je ochtendhumeur te verdrijven. ’s Middags verruil je de brooddoos af en toe voor een hippe brunchbar. ’s Avonds ga je nog iets drinken met collega’s. Die paar drankjes en versnaperingen zullen het verschil toch niet maken? Wel dus, stipt de budgetexpert aan. 

Financieel expert en bestsellerauteur David Bach verzamelt dat soort uitgaven onder ‘de latte-factor’. Het lijken kleine bedragen als je ze afrekent, maar als je ze aan het eind van de maand bij elkaar optelt, blijkt het toch een flinke som. Niet dat je resoluut met elk ‘klein plezierke’ moet breken. Vaak is de bewustwording dat vele kleintjes één grote maken al genoeg om je gedrag om te gooien. 

“Probeer bijvoorbeeld elke dag of week één of enkele van die extraatjes te laten. Schrijf enkele weken op hoeveel je uitgeeft in koffiebars, op café of on the go. In het begin is dat misschien een deprimerende eyeopener. Zet het geld opzij dat je met deze acties uitgespaard hebt. Als je ook systematisch bijhoudt hoeveel je uitgespaard hebt en telkens, bijvoorbeeld elke dag of week, het subtotaal maakt, zal dat je ertoe aanzetten om nog meer geld te besparen. Visualisering werkt motiverend: wie zichzelf resultaat ziet boeken, krijgt beloningsprikkels en is geneigd om dat positieve resultaat te herhalen.” Volgens David Bach kan je zelfs miljonair worden door al die kleine bedragen te schrappen en een groot deel ervan systematisch opzij te zetten.

Valkuil 3: De vloek van druk, druk, druk

Wist je dat we de stress door tijdsdruk ook voelen in onze portemonnee? “Wie de supermarkt binnenrent om vlak voor de schoolbel rinkelt nog snel avondeten te ­scoren, zal meer uitgeven dan hij of zij van plan was. De klok tikt, en je wil zo veel mogelijk doen in zo weinig mogelijk tijd. Oei, dat ene essentiële ingrediënt vergeten! En dus spring  je de ­volgende dag weer ‘vlug’ binnen in de winkel, om zonder erbij na te denken weer veel meer uit te geven dan je van plan was. Elk bezoek aan de winkel kost geld, ook zonder haast. Nochtans kan je jezelf heel wat tijd, geld en stress besparen. Stel een weekmenu op en maak op basis daarvan een boodschappenlijstje. Ook in de winkelstraat, bij het meubelshoppen of in het tuincentrum ga je impulsaankopen het best te lijf met een lijstje.”

Valkuil 4: Foutje van de boekhouder

Sara Van Wesenbeeck: “Eigenlijk zit er in ieders hoofd een mentale boekhouder die onze uitgaven en inkomsten bijhoudt. Per categorie legt hij een budget vast en voor elke categorie gelden andere regels. Alleen is onze denkbeeldige accountant soms nogal ‘creatief’. Stel, je loopt langs de etalage en ziet daar een prachtig paar schoenen staan. Helaas: hun kostprijs zit ver boven je denkbeeldige kledingpotje. Op dat moment schiet de boekhouder in actie. Hij herinnert je eraan dat je volgende week een presentatie moet geven op je werk. Je wil echt een goede beurt maken, en laat die prachtige laarzen nu een en al elegantie uitstralen. Voor je het weet, heb je ze gelabeld als ‘broodnodige aankoop’ en sta je aan de kassa. Dit voorbeeld toont aan dat er niks rationeels is aan de manier waarop we geld besteden. Geld is emotie, en je mentale boekhouder houdt ervan om achterpoortjes te vinden die een aankoop toch rechtvaardigen. Wees je dus bewust van bepaalde zwakke plekken.”

Valkuil 5: Truken van de foor

Sara Van Wesenbeeck: “We zien onszelf graag als rationele wezens die elke aankoop duchtig wikken en wegen. Tot we een kortingspercentage of het woord ‘gratis’ zien staan: dan móéten we plots kopen. Toch valt slechts een fractie van de koopjes werkelijk onder die noemer. Alleen iets wat je daadwerkelijk nodig hebt én met korting kunnen scoren hebt, verdient dat label. Weet wel dat je ook bij koopjes niets bespaart, want je bent sowieso geld aan het uitgeven. Helaas weten verkopende partijen dat ons koopgedrag door meer factoren gestuurd wordt dan alleen onze portemonnee. Denk aan het getal 99, dat bijna standaard na de komma staat. Onderzoek bewijst dat dat ons sneller overhaalt om te kopen: van € 9,99 maken we onbewust € 9 in plaats van € 10. Of onlineretailers die je er vriendelijk aan herinneren dat er nog maar één exemplaar is in jouw maat: een vals gevoel van schaarste zet aan tot kopen.”

Valkuil 6: Let op voor Diderot

Zelfs als je het nu in Keulen hoort ­donderen, is de kans groot dat je het zogenaamde ­‘dideroteffect’ al aan den lijve hebt mogen ondervinden. Sara Van Wesenbeeck legt uit: “Diderot was een Franse filosoof uit de 18de eeuw. Ooit kreeg hij van een vriendin een prachtige kamerjas cadeau. Die was zo mooi dat hij het contrast met zijn oude zitbank te groot vond en een nieuwe zetel kocht. Die zorgde er dan weer voor dat het tapijt en het andere meubilair armoedig leken. Gevolg: nieuwe aankopen.” 

“Dat zien we nu nog gebeuren. Apetrots ben je op het flitsende paar designerschoenen dat je voor de helft van de prijs op de kop kon tikken. Tot thuis de koude douche volgt: je nieuwe aanwinst blijkt net iets té uniek en past bijgevolg niet bij de rest van je garde­robe. En dus koop je maar een jurk die bij je nieuwe schoenen past. En een vestje. En een dure handtas. Totale kostprijs: veel meer dan je verwacht had. Wees slimmer dan de filosoof en neem vooraf alle ­kosten in rekening die uit een ­aankoop kunnen voortvloeien.”

Valkuil 7: Hallo, gewoontedier

De mens is een gewoontedier: 95 procent van wat we doen is ingebakken gedrag. Ook tijdens het winkelen grijpen we maar al te snel naar wat we kennen. “Zo blijven we vaak hetzelfde A-merk in ons winkelkarretje gooien, terwijl huismerken vaak dezelfde kwaliteit bieden. Je moet er in de winkel gewoon even voor door de knieën gaan, want de goedkopere producten bevinden zich onderaan in de rekken, én de misconceptie laten varen dat duurder vast beter is.”

In de praktijk: onze redactie test twee bespaarmethodes

Redactrice Nathalie leest het boek Unf*ck je financiën van Melissa Browne

Excuses voor de vuile woorden. Maar het ligt niet aan mij: Unf*ck je financiën is nu eenmaal de titel van het bespaarboek dat ik test. De auteur draagt het op aan iedereen die het gevoel heeft in een bodemloze put te zitten en niet weet hoe eruit te komen. 

In die beschrijving herken ik mezelf hoegenaamd niet. Nee, ik heb me niet ingegraven in een berg van schulden. Al belandt er af en toe wel een aanmaning van een niet nader genoemde Duitse webshopgigant in mijn virtuele brievenbus. En af en toe lijken mijn centjes wel pootjes gekregen te hebben. Tot ik me realiseer dat die webshop daar waarschijnlijk voor iets tussen zit. Dat, en mijn voorliefde voor alles wat in take­awayvorm komt. 

Op papier – en volgens de spiegel – ben ik al even volwassen. Financieel volwassen, dat zal ik worden met Melissa Brownes tienstappenplan. Browne vergelijkt het beter leren ­omgaan met geld met een relatiebreuk: als je uit elkaar gaat, heb je tijd en ruimte voor jezelf nodig. En dus defriend je die ander op social media. 

Je geld ontvolgen doe je door ‘gewoon’ dertig dagen geen nieuwe of niet-essentiële dingen te kopen. Maar ‘niet-essentieel’ is een rekbaar begrip. Volgens de auteur zijn nieuwe schoenen dat alvast. Daarover verschillen we van mening. Toch luister ik braaf en stuur ik met pijn in het hart mijn nieuwe laarzen retour. Verder loopt het detoxen helaas niet van een leien dakje. Maar met een op stapel staand huwelijk en nieuw, kwispelend leven in huis lijkt me dat niet zo gek. Stap één laat ik voorlopig dus even rusten. Maar ik ga het echt eens proberen. Ooit (of n plus ooit).

Met stap twee kan ik wel aan de slag. Net zoals er emo-eters zijn, bestaan er ook emo-uitgevers, lees ik. Bingo! In tijden van ‘druk, druk, druk’ lonkt ‘vandaag besteld, morgen in huis’ inderdaad. Bij stap drie breng ik de ideeën die ik over geld heb in kaart aan de hand van een vragenlijst uit het boek. Ik kom tot de conclusie dat ik geld zie als een bron van zekerheid, maar ook als een middel om plezier mee te maken. De mismatch tussen die twee blijkt ervoor te zorgen dat ik af en toe mijn zichtrekening spijs met spaargeld, zodat er opnieuw geld is om leuke dingen te doen. 

Die aha-­erlebnis brengt me bij stap vier: ik hecht veel waarde aan vriendschap, maar soms ondermijn ik met mijn hang naar gezelligheid mijn spaarplan. Wat me naadloos bij stap zes brengt. Een blik op mijn bankapp geeft een duidelijk beeld van waar mijn geld naartoe gaat: naar eten en shoppen. 

Met dat inzicht spring ik terug naar stap vijf: een planning opstellen. Omdat elk groots doel (een trouwfeest in mijn geval) met kleine stapjes begint, neem ik me voor om elke maand 200 euro opzij te zetten. Stap zeven (een regelmatige check-up van mijn financiële status) en stap acht (doei winkelstraat, online shoppen en etentjes) helpen me daarbij praktisch op weg. Net als stap negen, waarbij ik mijn vriendinnen betrek bij mijn bespaarplan en hen financieel op dreef help. 

Tot slot is er stap tien: de financiële gewichtscontrole op dagelijks, wekelijks, maandelijks en jaarlijks vlak. Regematig de balans opmaken werkt inderdaad confronterend. Is dat gecijfer leuk? Niet echt. Maar wel doeltreffend. Of zoals Browne het stelt in haar boek: besparen is niet zo sexy. Maar het is een doel. En doelen zijn dromen met deadlines. Ik ga alvast dromen over alle sushi die ik met het bespaarde geld kan bestellen.

Redactrice Birte testte de app YNAB

YNAB – spreek uit als ‘waaineb’ – is het acroniem voor ‘you need a budget’. En inderdaad: ik heb wat meer budget nodig. Niet dat ik schulden heb of absoluut geen reserve, maar sinds mijn man en ik vorig jaar enkele grote uitgaven deden in de vorm van zonnepanelen, een nieuwe garage én een nieuwe verwarmingsketel, is het pover gesteld met mijn spaarrekening. ‘Mijn’ hoort u inderdaad goed, lieve lezer, want manlief en ik houden onze financiën deels gescheiden. We hebben een gezamenlijke rekening en een individueel exemplaar. Ik wil die van mij spijzen zonder daarvoor een nier te moeten afstaan. Enter YNAB dus, een app die belooft je te helpen om beter te budgetteren én meer te sparen. Hoe dat in zijn werk gaat? Wel, dat vergt in het begin wat opzoekwerk. Maar lees even mee, want het loont!

Om te beginnen moet je in de app of op je computer al je financiën verzamelen. Niet alleen je zichtrekening, maar ook je spaarrekening en VISA. Vervolgens geef je elke euro die je hebt een bestemming. Klinkt vaag, maar de app is onderverdeeld in (veel) verschillende categorieën. Lijst op welke je onkosten zijn, niet alleen op korte, maar ook op lange termijn. 

Een voorbeeld: krijg jij elk jaar in november een verzoek tot het betalen van je ­autoverzekering? Kijk naar de laatste keer dat je die rekening betaalde, deel dat bedrag door twaalf, en hou er dan rekening mee dat je dat bedrag voortaan elke maand ­opzijzet. Sommige onkosten zijn zeer duidelijk, andere zijn iets moeilijker vast te pinnen. Want hoeveel budget voorzie je maandelijks voor pakweg boodschappen of kleren? Dat is uiteraard geen exacte wetenschap, maar laat je daar niet door afschrikken. Stel: je zet de eerste maand 250 euro opzij voor kleren, maar gebruikt niet je hele budget. De app verschuift de rest netjes naar volgende maand. Beetje meer boodschappen gedaan dan gepland? Dan kan je geld afsnoepen uit de kledingcategorie. 

Het doel van YNAB is je échte uitgaven mooi in kaart te brengen, en zo niet meer voor onaangename verrassingen te komen staan. Extra tip: creëer een categorie ‘noodbudget’ en voorzie ook daar maandelijks een bedrag. Mocht je voor onvoorziene uitgaven komen te staan, dan heb je op die manier altijd een buffer(tje).

Wat ik van YNAB vind? In het begin is het een beetje aanmodderen. Er zijn tal van blogs over het onderwerp en de Vlaamse Kelly Deriemaeker van Tales from the Crib maakte zelfs een onlinecursus. Zodra je een beetje weet hoe en wat, loont deze app enorm. 

Ben ik de afgelopen maanden slapend rijk geworden? Niet bepaald. Maar ik weet wél waar mijn geld naartoe gaat, waar ik wat minder moet uitgeven én waar ik een beetje overschot heb. En daardoor staat er al iets meer op mijn spaarrekening dan toen ik met dit experiment begon. Ik kan je dus alleen maar adviseren om je even in het onderwerp te verdiepen. Je zal zien dat je binnenkort financieel wijzer en – hopelijk – ook een beetje rijker bent.