Gezond en gelukkig leven begint hier en nu

Abonneer

Traumatherapie op basis van oogbewegingen raakt steeds meer ingeburgerd: "EMDR is geen wondermiddel, maar je kan er verrassend veel mee”

doorRedactieop 01/06/2022

Het lijkt wel hocus pocus: snelle oogbewegingen van links naar rechts die helpen om een trauma te verwerken. Maar psychoanalyticus Freek Dhooghe ziet de effecten van oogbewegingstherapie (EMDR) elke dag. “Plots raken dingen opgelost waar patiënten soms al jaren mee worstelen.”

“Het is al een tijd lang erg druk”, zegt Freek Dhooghe, klinisch psycholoog en voorzitter van EMDR Belgium. “De tv-uitzending ‘Therapie’ heeft EMDR nog een extra duwtje gegeven, maar er waren al bijna overal wachtlijsten.”

Hoewel de therapie erg succesvol is en in de ons omringende landen voor diverse thematieken wordt toegepast, heeft EMDR – een afkorting van Eye Movement Desensitization and Reprocessing – in België lang op de reservebank gezeten: een interessante en bekwame speler, maar alleen te gebruiken als de rest van de ploeg het laat afweten. De techniek staat wat aanzien betreft nog steeds niet op dezelfde hoogte als in Nederland, Duitsland, Frankrijk of het Verenigd Koninkrijk. “Ondanks het grote aantal patiënten dat een behandelaar zoekt, raakt het hier moeilijker geïntegreerd”, zegt Dhooghe. “Er zijn om te beginnen maar 200 therapeuten erkend door EMDR Europa. En er is slechts één erkende Belgische trainer die opleidingen mag geven.”

Waarom staan of stonden therapeuten en psychologen in België zo weigerachtig tegenover de aanpak?

“Er leefde lang een vertekend beeld van EMDR, dat gekleurd was door een vermoeden van kwakzalverij. Alsof het een magisch wondermiddel was. Begrijp me niet verkeerd, oogbewegingstherapie heeft een hoge genezingsscore en kan verbazend snel aanslaan, maar het is geen circusact. Je moet nog steeds een vertrouwensband met je patiënt ontwikkelen en een gedegen opleiding als basis hebben. Als je het reduceert tot wat gegoochel met oogbewegingen, doe je de therapie onrecht aan.” 

“Om aan het EMDR-traject te kunnen beginnen, moet je psycholoog of psychiater zijn, of een therapeutische opleiding van minstens drie jaar achter de rug hebben. EMDR is een erkende en wetenschappelijk onderzochte benadering, ontwikkeld door dr. Francine Shapiro. Vroeger werd het vooral gebruikt voor traumabehandeling. Omdat tegenwoordig wordt gedacht dat trauma ook een rol speelt bij andere menselijke problemen, wordt het nu ook ingezet bij angst, dwang, verslaving, burn-out, depressie en psychose.”

Wat is EMDR precies?

“Het is een therapeutische techniek waarbij de patiënt zich een negatieve levenservaring voor de geest haalt en die als het ware herbeleeft, terwijl hij met de ogen de vingers van de therapeut volgt die heen en weer gaan. Het kunnen ook bewegende lichtjes op een scherm zijn, tikjes op de knieën, of geluidjes links en rechts uit een koptelefoon.”

“Als mens hebben wij een zelfhelende kracht in ons. Als die kracht geblokkeerd is omdat het gebeurde te verschrikkelijk is, kan EMDR ons helpen om die bron van zelfheling terug aan te boren. Als de patiënt er klaar voor is tenminste; het vraagt therapeutische voorbereiding om een pijnlijk moment te willen herbeleven. Je hebt een goed opgeleide behandelaar nodig die je veerkracht voldoende kan inschatten, want je eigen trauma-film blijven bekijken, dat kan behoorlijk intens zijn. Maar als de patiënt er klaar voor is, stellen we vast dat door het herbeleven van de negatieve levenservaring, gecombineerd met de oogbewegingen, de pijn van de herinnering langzaamaan verdwijnt.”

Niet altijd langzaamaan, ik heb vrienden die zich na één of twee sessies al beter voelden. Uw collega Ad de Jongh in Nederland zegt dat hij ooit al een goed resultaat heeft bereikt na vijf minuten.

“Ad de Jongh is een gerespecteerd therapeut die al sinds 1993 met EMDR bezig is, en ik geloof hem als hij dat zegt. Maar Nederland is een ander land. Hun zorgverlening is anders gestructureerd, meer multidisciplinair. EMDR kadert er in een ruimere aanpak, heeft er een andere voorgeschiedenis en is al meer ingeburgerd.” 

“Wij willen niet het beeld benadrukken van EMDR als fast fix. Er gebeurt iets tijdens de sessies wat ik zelden bij andere therapieën heb meegemaakt, maar dat is niet in elke sessie zo, en het gebeurt ook niet per definitie meteen. Het zou jammer zijn als ‘snelheid’ deel gaat uitmaken van het verwachtingspatroon. Dat veroorzaakt alleen maar ontgoocheling als meerdere sessies nodig zijn. Het proces om zo’n negatieve levenservaring om te buigen, verschilt van patiënt tot patiënt. Soms kan je in één sessie al iets ontknopen, soms zijn er tien of twintig beurten nodig. We mogen niet per se snel willen gaan, dan loopt het mis.”

Duurt een sessie een uur zoals andere therapieën? Dat lijkt me lang om een trauma te herbeleven.

“Dat uur is een opeenvolging van verschillende korte oogbewegingsessies, maar het is intens, dat wel. De vermoeidheid na de behandeling is groot, maar het is een positieve moeheid, van de ontlading en ontspanning die de therapie met zich heeft meegebracht. Veel mensen worden loom tijdens een sessie. Voor mij is dat een teken dat dingen op hun plaats vallen.”

Vreemd genoeg weten we blijkbaar niet hoe EMDR werkt. 

Eén theorie stelt dat door de oogbewegingen de linker- en hersenhelft met elkaar communiceren, zodat de rationele linkerhelft, de rauwe emoties in de rechterhelft kan helpen verwerken. “Dat is inderdaad een hypothese, maar eigenlijk hebben we geen sluitende verklaring. Twee jaar geleden is er een Europees congres geweest daarover: hoe functioneert EMDR nu eigenlijk?” 

“Een andere, meer aannemelijke theorie is dat we door het oproepen van het trauma gecombineerd met de oogbewegingen het werkgeheugen overbelasten, waardoor de herinnering minder bedreigend wordt. Ons werkgeheugen kan in principe maar één ding tegelijk. Omdat de oogbewegingen ons brein bezighouden, is er minder aandacht voor de pijn van de negatieve levenservaring en nemen we wat afstand. Uiteindelijk wordt de kwetsuur een beetje weggewist, of beter: overschreven op een minder geladen manier. Het trauma krijgt draaglijke proporties, wordt vager, minder krachtig.” 

“Een derde theorie stelt dat EMDR de oogbewegingen nabootst die we in onze remslaap maken, het moment bij uitstek waarop we herinneringen verwerken en een plaats geven. Onze hersenen vertonen tijdens een EMDR-sessie inderdaad een gelijkaardig patroon als tijdens onze diepe slaap, dat heeft neurowetenschapper Marco Pagani onderzocht. In de drie hypotheses zit een kern van waarheid, maar geen enkele theorie is afdoende bewezen. Feit is: EMDR werkt.”

In Nederland gaat het niet alleen om bewegende vingers, maar daar laat men de patiënt ook wandelen of een computerspelletje spelen.

“In Nederland zet men vaker in op de werkgeheugentheorie. Daar laat men sommige patiënten tijdens het herbeleven van hun trauma Tetris spelen of hoofdrekensommetjes maken, in de overtuiging dat hoe meer je dat werkgeheugen belast, des te sneller het trauma overschreven wordt. Dat is niet de stijl in de rest van de wereld. Ook wij kiezen voor een rustigere aanpak. Zelfgenezing is niet alleen de lading van de herinnering halen, maar ook de verwerking en de nieuwe vrijgekomen perspectieven ruimte geven.”

Psychologe Francine Shapiro, die EMDR ontwikkelde, werkte met Vietnamveteranen. Daardoor bestaat de misvatting dat de techniek uitsluitend geschikt is voor erg zware trauma’s.

“EMDR haalt erg goede resultaten bij duidelijke kwetsuren en zeer concrete negatieve levenservaringen: een overval, aanranding, auto-ongeluk, seksueel misbruik... Bij trauma’s waarbij je een afgelijnd beeld of gevoel kan oproepen. Bij andere therapieën wordt er vooral veel gepraat, en dat kan erg nuttig en helend zijn, maar het unieke aan EMDR is dat je doorgaat waar woorden tekortschieten. Als de patiënt begint te huilen of buikpijn krijgt en niets meer kan uitbrengen, kan je met EMDR net heel goed verder.” 

“Neem nu iemand die een auto-ongeval meemaakte. EMDR werkt met een gevoel (angst), een beeld (de andere auto die op je afkomt), zelfs met geluid (gierende remmen) of geur (verbrand rubber). Er is oneindig veel mogelijk. Essentieel is dat de herinnering een herbeleving is. Je moet er opnieuw middenin zitten. Dat is zwaar en daar moeten therapeut en patiënt op voorbereid zijn. Daarom is het belangrijk om goed opgeleide therapeuten te hebben die meer kunnen dan hun vingers heen en weer bewegen.

“Nu, het moet niet altijd om een zware geschiedenis gaan. Een trauma is zelden simpel, en kan ook het resultaat zijn van een opeenstapeling van zaken. Een timide kind dat door een leerkracht voor schut wordt gezet in de klas, zich buitengesloten voelt, misschien zelfs gepest wordt... Als je later op je werk in een situatie komt met een baas of collega die een soortgelijk gevoel opwekt, kan je vastlopen. Al die zaken apart zijn misschien geen schokkend zware kwetsuren, maar de combinatie van alle elementen kan heel pijnlijk zijn en sporen nalaten.”

Intussen gebruikt men EMDR-therapie ook voor andere aandoeningen: borderline, ingebeeld lelijkheidssydroom, autisme en zelfs slaapproblemen.

“Nogmaals, EMDR is geen wondermiddel, maar je kan er verrassend veel mee. We hebben er zelfs al tinnitus (oorsuizen) mee verholpen. Voor sommige problematieken is het beter als de techniek in een bredere context wordt ingeschakeld. Zo werd er verbazend werk geleverd bij anorexiapatiënten, omdat EMDR daar deel uitmaakte van een groter aantal behandelingen. Ook bij autisme of psychoses kan het iets betekenen, maar vooral als de hulpverlener al in de thematiek gespecialiseerd is. De techniek moet in een bredere kennis ingebed zijn.”

Wat overtuigde u bij EMDR?

“Toen ik in 2006 met EMDR startte, was ik al vijftien jaar psychoanalyticus – een mooie en beproefde aanpak, maar wel een van de lange termijn en met veel gepraat – en werkte ik in de psychiatrie met erg zware problematieken. Ik had daar een aantal patiënten die schokkende zaken hadden meegemaakt, van wie ik me afvroeg: hoe gaan zij daar ooit doorkomen? Met EMDR zag ik na een aantal sessies al lichte verbetering, waar ze vroeger muurvast zaten.” 

“Ik herinner me een wat oudere, zwaar depressieve patiënt met drankproblemen. Hij wilde zelfmoord plegen en was met een revolver in zijn zak de tram opgestapt. We hebben het aangedurfd om dat moment te herbeleven. Die man heeft een uur oogbewegingen gedaan en verteld wat er toen door hem heen ging. Aan het eind van de sessie zei hij simpelweg: ‘Het is voorbij’. Dat is geweldig om mee te maken. Ik merk telkens weer de opluchting bij de patiënten, die elke sessie als een cadeau ervaren. De meest gehoorde opmerking in mijn praktijk is: eigenlijk wist ik het allemaal wel, maar er veranderde nooit iets. Met EMDR is er eindelijk binnenin iets gewijzigd.”

Wat is EMDR?

EMDR werd in 1987 ‘ontdekt’ door Francine Shapiro (1948 – 2019). Ze zat in de laatste fase van een studie Engels toen ze borstkanker kreeg. Ze ging op zoek naar hulp om de stress van de ziekte aan te kunnen, maar vond die nergens. Tijdens een wandeling in het park merkte ze volledig toevallig dat haar gepieker afnam door het snel heen en weer bewegen van haar ogen. Ze ging psychologie studeren, viel haar medestudenten lastig – “Denk aan iets wat je dwars zit en volg mijn vingers!” — perfectioneerde haar techniek en deed onderzoek bij Vietnamveteranen – “Een hele generatie mannen die nooit had leren praten over gevoelens”. Ze promoveerde met die studie in 1988. Haar techniek groeide uit tot de wereldwijd ingezette EMDR-therapie (Eye Movement Desensitization and Reprocessing).

Hoe bereid je je voor op een EMDR-sessie?

1) Kies een gedegen en goed opgeleide therapeut. De site van EMDR België wijst je de weg naar een erkende therapeut in je buurt en geeft informatie over de behandeling.

2) De meeste mensen vinden een EMDR-sessie vooraf best spannend. Ze geven aan dat ze niet zo goed weten wat ze kunnen verwachten. Begrijpelijk. Op het moment van de afspraak zijn ze wat gespannen, maar dat zakt snel weg. Bijna iedereen is opgelucht aan het eind van een sessie.

3) Je hoeft je niet speciaal voor te bereiden op een sessie. Tip: ga niet te veel op internet zoeken naar EMDR-ervaringen van anderen. Dat kan je juist extra spanningen geven, omdat je verhalen tegenkomt van complexe trauma’s en heftige ervaringen. Vind je het toch prettig om meer te weten over een EMDR-sessie? Bekijk dan getuigenissen op de website van EDMR België.

4) Zorg dat er rust en ruimte in je agenda is op de dag van de sessie en in de avonden en dagen erna. Je kunt gewoon naar je werk en voor je gezin zorgen, maar een EMDR-sessie kan vermoeiend zijn. Houd daar rekening mee. Plan wat tijd voor jezelf, bijvoorbeeld om even een lekker kopje thee te drinken, een warme douche te nemen of buiten te wandelen.

5) Bereid je gezinsleden en eventueel je collega’s erop voor dat je ‘uit je doen’ kunt zijn en anders kan reageren. Je hoeft niet alles uitgebreid uit te leggen, als je dat niet wil. Maar het is fijn als je omgeving weet dat jij wat anders kan reageren dan ze van je gewend zijn.