De kriebels van je crème

doorNathalie Topsop 01/02/2019

We spenderen heel wat tijd voor de spiegel, in de weer met zalfjes, crèmes en make-up. Maar wat als je huid die cosmetica plots niet meer verdraagt? De dermatoloog weet raad.

en dag- en nachtcrème, reinigingsmelk en -mousse, micellair water, hydraterende lotion, oogcrème, nagellak, deodorant, make-up in alle geuren, kleuren en formules … De inhoud van mijn badkamerkast wijst me er dagelijks op dat er heel wat op de markt is om Moeder Natuur een handje te helpen. Soms is ze daar echter niet van gediend, en geeft ze gevolg aan die ontevredenheid in de vorm van vlekjes, roodheid en irritatie. De verleiding is groot om een ander blits potje in huis te halen dat verbetering belooft. Maar: ‘Bezint eer ge begint’, luidt het advies van dermatoloog Thomas Maselis. Om te begrijpen waar die ontsierende huidreactie vandaan komt, moeten we even uitzoomen.

Allergie of irritatie?

‘Het gebruik van cosmetische producten kan tot diverse huidreacties leiden die te categoriseren zijn onder de noemer eczeem of dermatitis. Maar in tegenstelling tot wat vaak vermoed wordt, wijzen ze niet altijd op een allergie. Sterker nog, bij slechts tien procent van de patiënten is er effectief sprake van een contactallergie. Dat betekent dat hun lichaam zich per vergissing sensibiliseert voor een bepaalde stof. Oftewel: de langerhanscellen gaan de moleculen als vreemd beschouwen en een immunologisch mechanisme in gang zetten. Een overgevoeligheidsreactie ontstaat, en telkens als de huid in contact komt met dat ene specifieke product, is er een ontstekingsreactie. Uiterlijk vertaalt zich dat in roodheid, zwelling, jeuk en blaasjes met vocht of papels.’ In theorie kan zowat elke stof een allergische reactie uitlokken. In de praktijk blijken bewaarmiddelen en parfums de grote boosdoeners. De dermatoloog: ‘Hoewel fabrikanten op de hoogte zijn van de allergene eigenschappen van die stoffen, worden ze vooralsnog niet geweerd. Omdat ze moeilijk te vervangen zijn, of omdat het vervangmiddel duurder is. Enkele jaren gelezen ontstond er wel een grote hetze rond parabenen, die zogezegd hormoonverstorend zouden werken. Hoewel dat vermoeden louter op theoretische basis stoelde en nooit in de praktijk bewezen werd, werden parabenen uit cosmetica geweerd. De nood aan een alternatief drong zich op, want zonder bewaarmiddelen bederven cosmetica meteen. Dat werd gevonden in methylisothiazolinone. Enig probleem: die zijn veel allergiserender dan hun voorgangers.’ ‘Wat parfum betreft, is het verhaal wat complexer. Het bestaat namelijk altijd uit een mengsel van geurstoffen waarvan de exacte verhouding top secret is. Daarom is het onmogelijk om een bepaalde stof met de vinger te wijzen. Wie allergische reacties wil uitsluiten, kan daarom beter voor een geheel parfumvrij product kiezen. Zo’n geurtje mag voor onze neus dan wel wenselijk zijn, in wezen is het overbodig. Fabrikanten voegen het alleen toe om te verkopen. Zelfs verzorgende crèmes voor baby’s zijn van een vleugje citrus of viooltjes voorzien. Leuk voor mama en papa misschien, maar niet voor het kind in kwestie: hoe vaker je aan mogelijk allergiserende stoffen blootgesteld wordt, hoe hoger het risico dat er zich effectief een overgevoeligheid ontwikkelt.’ ‘Andere frequente allergenen zijn paraphenyleendiamine, de werkzame stof in haarverf, formaldehyde in nagellak en lanoline of wolalcohol in zalven. Ook bepaalde uv-filters in zonne- en dagcrèmes kunnen allergiserend werken’, legt de dermatoloog uit. Hij adviseert om de contactduur van een product met de huid als algemeen aandachtspunt te nemen. ‘Hoe langer producten met je vel in aanraking komen, hoe hoger de kans dat je effectief op een bepaald ingrediënt gaat reageren. Vandaar dat mensen veel vaker allergisch blijken voor een dagcrème dan voor een shampoo. Om die reden kan je micellaire waters en andere reinigingsmiddelen het best afspoelen, zelfs als de verpakking benadrukt dat dat niet hoeft.’

Eigen schuld, rode bult

Bij negentig procent van de patiënten die huidklachten ervaren blijkt er echter iets anders aan de hand: contactirritatie. De uiterlijke tekenen zijn soortgelijk, de oorzaak is dat niet. Terwijl een allergie uitgelokt wordt door één welbepaalde stof, wordt een irritatie vooral veroorzaakt door een te veel aan allerlei verschillende stoffen. En daar heeft onze goedgelovigheid alles mee te maken. Thomas Maselis: ‘Onze opperhuid heeft een dunne, delicate structuur die te vergelijken valt met een eierkarton. Eronder ligt de lederhuid, met alle bloedvaten vanwaaruit de voedingsstoffen aangevoerd worden. Op het ‘eierkarton’ ligt een laagje hoorncellen of keratinocyten. Die delen zich voortdurend: hoe verder ze van de voedingsbron verwijderd raken, hoe platter en kleveriger ze worden. De bovenste laag lijkt op een dak: de celletjes vormen een geheel van miniatuurdakpannen die aan elkaar gecementeerd zijn. De cellen zelf zijn nogal waterdoorlatend, de ‘cement’ ertussen olieachtig.’ Waar ons dak echter niet tegen bestand blijkt, zijn allerhande uitdrogende reinigingsmiddelen die de industrie als ‘zuiverend’ of ‘diep reinigend’ slijt. Bij overmatig gebruik hebben ze hetzelfde effect als een fikse storm: ze slaan de dakpannen stuk. ‘Met de nodige gevolgen van dien, zeker voor wie van nature met een droge huid kampt. De dunne opperhuid – ze is maar zo’n 0,2 mm dik – raakt beschadigd en vormt daardoor geen onfeilbare barrière meer tegen water. Bij zo’n twintig procent van de bevolking is dat het geval. Zij kampen met een droge of atopische huid, met eczeem als voornaamste klacht.’ Maar ook de omgekeerde beweging is schadelijk, aldus de dermatoloog. ‘Bij mensen met een vette huid valt het gros van de huidklachten dan weer te verklaren door overhydratatie. Omdat ze na het wassen van hun gezicht met wat water en zeep met een trekkerig gevoel overblijven, gaan ze er meteen van uit dat ze een droge huid hebben. Die foute veronderstelling zorgt ervoor dat ze naar rijke producten grijpen als oplossing. Een beetje lotion, een speciale crème tegen roodheden, nog een dag- of nachtcrème … Er wordt een overvloed aan allerlei overhydraterende middeltjes gesmeerd als tegengif. Daardoor zwellen de cellen op en verliezen ze hun beschermende functie. Dat leidt gaandeweg tot een verweking van je huid, met het zogenaamde ‘irritable skin syndrome’ als resultaat: het minste contact met water, zee, verzorgingsproducten of zelfs warmte of kou gaat gepaard met roodheden en irritatie.’

Vinger op de veroorzaker

Komt een patiënt bij de dokter, dan speelt een correcte bevraging een belangrijke rol. Irritaties kunnen namelijk niet opgespoord worden via een test. ‘Welke producten gebruikt de patiënt zoal? Hoe vaak gebruikt hij of zij ze? Welke ingrediënten bevatten ze? Hoe lang sleept het probleem al aan? De antwoorden zijn een goede eerste richtingaanwijzer. Is het probleem te wijten aan irritatie, dan zullen we mildere alternatieven of minder frequent gebruik adviseren. Lijken overhydratatie of uitdroging niet aan de orde, dan voeren we een plaktest uit. Daarbij worden op dag één allerlei allergenen op de rug van de patiënt aangebracht. Omdat de reactie pas ten vroegste na 48 uur optreedt, volgt een eerste lezing pas op de derde dag. Op dag vijf gebeurt de laatste controle. Die plaktesten zijn gestandaardiseerd: ze bevatten de specifieke allergenen die in België de meeste allergische reacties veroorzaken.’ Wordt er daadwerkelijk een allergeen gevonden, dan is er maar één remedie: de stof in kwestie uit je verzorgingsroutine bannen. Daarvoor hoef je gelukkig niet alle kleine lettertjes op het assortiment crèmes die de parfumerie rijk is te gaan lezen. Bij de dermatoloog krijg je namelijk een lijst met producten die wel veilig te gebruiken zijn met jouw allergie.’ Een makkelijk hanteerbaar doe-het-zelfmiddeltje is de gebruikstest. De dermatoloog: ‘Vermoed je een contactallergie voor pakweg oogschaduw, dan smeer je gedurende zeven à tien dagen wat van dat product in je ellebloogplooi. Roodheid en irritatie op die bepaalde plaats zullen je vermoeden bevestigen. Maar dan nog is een bezoek aan de dermatoloog aangewezen, om uit te vissen op welke component je precies reageert. Merk je geen enkele reactie, dan is de kans klein dat je een contactallergie voor dat bepaalde cosmetische middel hebt.’

Verzorging op maat

De clou van het verhaal? Die ligt bij het consuminderen. Oftewel: beseffen dat trop écht te veel is. De dermatoloog: ‘Uiteraard is dit geen pleidooi tegen lichaamshygiëne, wel een advies tot nuchterheid. Terwijl vroeger een plens water in het gezicht het enige ochtendritueel was, zijn we nu dagelijks met allerlei potjes en crèmes in de weer. De gemiddelde Nederlander zou negen cosmetische producten per dag gebruiken; de Koreanen zweren bij een verzorging die maar liefst tien stappen omvat. Tijd- én geldverlies. Met minder zal je je huid een groter plezier doen.’ Op de vraag welke producten dan wel een plaatsje verdienen in onze badkamerkast, moet de dermatoloog het antwoord schuldig blijven. Thomas Maselis: ‘Hét wondermiddel bestaat niet. Net zoals mensen en hun voorkeuren verschillen, doet hun huid dat ook. Huidverzorgingsproducten kies je daarom liever niet op basis van blitse verpakkingen of mooie beloftes. Het enige wat van tel moet zijn, is je huidtype. Droge, gevoelige huidjes kiezen liever neutrale en hydraterende producten, terwijl een vettere huid juist beter gebaat is met voedende middeltjes. Een goede verzorging is dus meer een kwestie van maat- dan van rekenwerk: niet de prijs, maar de inhoud is belangrijk.’