Waarom is een volle bos schaamhaar vandaag zo fout? Sociologe verklaart waarom vrouwen zich ‘moeten’ scheren

doorRoxanne Wellensop 22/06/2022

In een recent interview zegt actrice Emma Thompson (63) dat ze het jammer vindt dat er van vrouwen verwacht wordt dat ze volledig gladgeschoren zijn. Zelfs down under. Waarom is haarvrij zijn voor vrouwen vandaag de norm? En maakt een gladgeschoren lijf je echt aantrekkelijker voor het andere geslacht, of ga je dan net tegen de natuur in? Een socioloog legt uit. “Een bos schaamhaar heeft nochtans een belangrijke functie in het liefdesspel.”

In haar nieuwste film ‘Good luck to you, Leo Grande’ is actrice Emma Thompson op haar 63ste voor het allereerst naakt te zien. In een gesprek met BBC’s Woman’s Hour leidde dat feit al snel tot een gesprek over lichaamshaar. Toen Thompson gevraagd werd naar haar schaamhaar, vertelde ze dat ze dat voor de scène volledig had laten verwijderen. Ze betreurde de teloorgang van haar ‘volle bos’, want de haren “groeiden niet helemaal terug zoals ze verwacht had”. 

Emma Thompson was op dreef: ze benadrukte hoe vreemd het eigenlijk is dat van vrouwen verwacht wordt dat ze al hun lichaamshaar wegdoen. “Volgens mij is het ook niet erg gezond. Ik heb me al heel lang niet meer onder mijn armen geschoren, maar doe mijn benen nog wel.” Ze gaf toe dat ze gewend was geraakt aan het scheren van haar benen, en zei ook dat ze zich niet helemaal comfortabel voelt als haar beenhaar teruggroeit. Waarna ze meteen de vinger op de wonde legt: “Wat dus ook een voorbeeld is van brainwashing.” 

Jeugdigheid als hoogste goed 

Is lichaamshaar altijd zo’n taboe geweest als nu? In bepaalde periodes in de geschiedenis was het breed geaccepteerd, zoals in de jaren 70. En in andere dan weer niet. “Als we teruggaan in de tijd zien we verschillende culturen waarin vrouwen hun haar weghaalden, zoals het Oude Egypte. Toen werd er met touwtjes geëpileerd”, vertelt onderzoekshoogleraar sociologie aan de KULeuven Giselinde Kuipers. “Ontharing lijkt een algemeen patroon te zijn doorheen de loop van de eeuwen. Daarom is het interessant om zowel de cultuurwetenschappelijke als de evolutionaire benadering onder de loep te nemen. Ze hebben namelijk allebei een beetje gelijk.”

Voor de wetenschappelijke benadering richten we ons op de evolutionaire biologie. “Die zegt dat mensen van nature aangetrokken zijn door jeugdigheid. Onze schoonheidsidealen, zoals ontharing, zijn een overdreven weerspiegeling van de jeugd. Als je jong bent, ben je fit en vooral ook vruchtbaar”, zegt de sociologe.

“Daarnaast ontstaan veel schoonheidsidealen door een overdrijving van de verschillen tussen man en vrouw. Vrouwen zijn vaak minder harig dan mannen, of hebben een uitgesproken taille. Mannen hebben dat niet zozeer. Van daaruit ontstaat de misvatting dat ‘vrouwelijkheid’ synoniem staat voor ‘haarloosheid’ of ‘zandloperfiguur’. En inderdaad, in het midden van de vorige eeuw werd het zandloperfiguur verheerlijkt met Marilyn Monroe als rolmodel. Je kan biologisch voorspellen dat mensen vallen voor bepaalde dingen. Hoé die dingen zich uiten is afhankelijk van cultuur. Kijk naar Japanse mangameisjes: ook een uitvergroting van jeugdigheid, alleen op een andere manier dan in het Westen.”

Streven naar perfectie

Volgens stromingen die zich vooral focussen op cultuur heeft het zogenaamde belang van ontharing vooral te maken met onze visuele samenleving waarin perfectie belangrijk is. “Over het algemeen ligt er veel nadruk op hoe we eruitzien”, zegt Kuipers. “Er zijn ook zoveel mogelijkheden vandaag de dag om je uiterlijk te cultiveren: botox, plastische chirurgie, neptanden, haarverlengingen,... In de schoonheidsindustrie ligt de focus op een perfect lijf. En dat lijf ziet er onder andere glad, gestileerd en gestroomlijnd uit. Zo was een gladgeschoren schaamstreek voor het eerst te zien in porno, ook een onderdeel van onze visuele cultuur.”

Aapachtig

Jezelf ontharen is een symbolisch zwaar beladen onderwerp, en doorheen de tijd zijn er verschillende ideeën rond ontstaan. Rond 1900 werd lichaamshaar gezien als primitief en aapachtig, toen allerlei versimpelde versies van de evolutieleer in zwang waren. “Die redenering was toen niet succesvol, omdat juist witte Europeanen het meest behaard waren. Vandaag de dag vinden we lichaamshaar eerder onverzorgd en vies. Scheren is de laatste twintig jaar duidelijk naar voren gekomen als een belangrijke manier om te laten zien dat je aan je uiterlijk werkt.”

Toch zouden we op het diepste niveau lichaamshaar wél sexy moeten vinden. Volgens evolutionaire biologen toch. “Zij stellen dat het haar op onze oksels en schaamstreek hormonale zweetgeuren vasthoudt die als extra aantrekkelijk worden beschouwd door het andere geslacht”, zegt Kuipers. “Daarom zijn we dat haar nog niet verloren sinds de oertijd. Een beroemd voorbeeld daarvan is een brief van Napoleon aan zijn eerste vrouw Joséphine, waarin hij haar vroeg om zich niet meer te wassen tot hij er een paar dagen later aankwam: ‘Je reviens en trois jours; ne te laves pas!’ En dat is nog maar 200 jaar geleden. Nu is zoiets vrij ondenkbaar.”

Weg ermee

Waar een norm is, is een tegenreactie. Dat zien we ook nu gebeuren. De reactie van Emma Thompson, bijvoorbeeld. Maar ook veel andere vrouwen rebelleren openlijk tegen ontharing en posten bijvoorbeeld filmpjes van hun okselhaar op socialemediaplatforms als TikTok. Ook op Instagram delen veel dames foto’s van hun been-, schaam-, buik-, en zelfs gezichtsbeharing. En natuurlijk zijn er nog de stille proteststemmen, die gewoon hun haar laten staan. “In vergelijking met de stortvloed aan schoonheidsidealen is body positivity een klein stroompje dat tegen die tsunami ingaat”, zegt de hoogleraar.

En de TikTokvrouwen zijn niet de enige die zich openlijk verzetten tegen de heersende beautynormen. “In de jaren 70, ten tijde van de tweede feministische golf, was het schoonheidsideaal een van de zaken waar de vrouwenbeweging zich het sterkst tegen keerde. In een door mannen gedomineerde wereld was je geen volwaardige vrouw, als je er niet uitzag zoals de norm voorschreef. Daar keerden de feministen zich daar onder andere tegen. Ze verbrandden hun bh’s, knipten hun haar af en begonnen tuinbroeken te dragen. Ze hoopten daarmee schoonheidsidealen voor mannen en vrouwen gelijk te maken. En dat is gelukt, alleen in de verkeerde richting.”

Ook de mannen

Ja, in Europa zijn de machtsverschillen tussen man en vrouw ontzettend afgenomen. “De feministen dachten dat daarmee ook het schoonheidsideaal zou afbrokkelen, maar in plaats daarvan heeft het ideaal zich ook verspreid naar mannen toe”, legt de expert uit. “Man en vrouw worden gelijk, en zo ook de schoonheidsidealen. De druk op de man neemt toe, die van de vrouwen blijft even groot als altijd. Dingen die vroeger golden als heel onmannelijk zijn zeker voor jonge mannen normaal geworden. Je ziet dat ze zich bezighouden met kleding, cosmetica voor mannen - Axe is ooit begonnen als grap, maar is dat nu allang niet meer - goede foto’s op Instagram, fitnessen en sommigen diëten zelfs.”

“Ook voor mannen moet lichaamshaar tegenwoordig steeds meer verzorgd worden, en sommige vormen van beharing worden ook voor mannen taboe. Er zijn steeds meer mannen die benen en oksels, borsthaar en zeker ook rughaar scheren. Op dit moment loopt het voor de twee seksen dus in dezelfde richting, al is het extremer voor vrouwen. Wat de toekomst brengt? Ik zou zeggen dat de inhoud van schoonheidsidealen zal veranderen, maar dat het voorlopig wel nog heel belangrijk blijft om er goed uit te zien.”