Geen gezever! 15 straffe dingen die je nog niet wist over speeksel: “Moederkeszalf werkt echt”

doorRedactieop 28/11/2020

Spuug, kwijl, zever ... We vinden speeksel een vies goedje. Nochtans is het een wonderlijk veelzijdig vocht, dat tegelijk als smeermiddel, smaakmaker en afweersysteem werkt, zeggen professors Bruno Verhasselt en Vincent Vander Poorten althans. “Wist je dat speeksel je tanden versterkt? En dat je twee volle badkuipen per jaar produceert?” Vijftien fascinerende en boeiende dingen die je nog niet wist over speeksel.

1. Speeksel zit bomvol straffe stofjes

Speeksel bestaat voor zeker 95 procent uit water, maar het zijn de andere stofjes die het bijzonder maken. Calcium, fosfor en bicarbonaat beschermen onze tanden. Verder bevat het allerlei eiwitten, zoals spijsverteringsenzymen (die zetmeel en vet afbreken), antimicrobiële stoffen en antilichamen. Ons speeksel verandert van samenstelling naargelang de situatie: ’s nachts is het anders dan wanneer je aan het eten bent of onder stress staat. De precieze samenstelling kan verschillen van mens tot mens.

We hebben bovendien drie soorten speekselklieren, die elk een ander type vocht produceren.

1. De oorspeekselklieren maken de waterigste variant, vooral tijdens het eten. Zo kunnen we ons voedsel makkelijk doorslikken en wordt het al ‘voorverteerd’, maar het neutraliseert ook zuren en beschermt het tandglazuur.

2. Het vocht uit de onderkaakbeenspeekselklieren is wat kleveriger en helpt bij de speekselproductie tijdens het eten. Dit is het belangrijkste speekseltype in rust.

3. Het speeksel dat de ondertongspeekselklier en de vele kleine kliertjes in het mondslijmvlies aanmaken, is het dikste slijm. Type 2 en 3 ­beschermen het tandglazuur en voorkomen dat het mondslijmvlies uitdroogt. Bovendien bevatten ze antimicrobiële bestanddelen.

2. Lekker eten? Het water loopt je écht in de mond

Onze kauwbewegingen, de geur en smaak van eten stimuleren de aanmaak van speeksel. Je krijgt letterlijk het water in de mond als je lekker eten ruikt. Microbioloog Bruno Verhasselt (UGent): “Die reflex ontstond in de natuur om snel veel te kunnen doorslikken. Dat is voor de moderne mens niet meer zo belangrijk, voor andere diersoorten wel.” De oorspeekselklieren reageren sterker op zuur, zoals citroen, om je tanden extra te beschermen.

3. Speeksel is een soort van smeerolie

Speeksel dankt zijn kleverigheid aan mucines, gelachtige eiwitten die het mondslijmvlies soepel houden en de bewegende structuren ‘smeren’. Dankzij mucines verloopt kauwen, slikken en praten gemakkelijk. Weetje: bij stress krijg je een droge mond, wat spreken lastig maakt. Je lichaam focust op ‘vechten of vluchten’ en legt je spijsvertering – speekselproductie inbegrepen – even stil.

4. Het is ook een soort schoonmaakproduct

Speeksel reinigt voortdurend je mondholte, onder meer door voedselrestjes weg te wassen en je tanden schoon te houden. Met zijn specifieke samenstelling schakelt het ook schadelijke bacteriën uit (die mondgeurtjes en tandcariës veroorzaken) en moedigt het goede bacteriën aan.

5. Het beschermt je tanden

Speeksel houdt je tanden in conditie door het zuur uit je voeding op twee fronten te counteren. Bicarbonaat helpt het zuur zelf te neutraliseren. Daarnaast levert speeksel, vooral na het eten, calcium en fosfor aan je tandglazuur. Belangrijk, want zuur onttrekt deze twee mineralen aan je tanden. Speeksel versterkt je tanden dus door ze opnieuw te ‘mineraliseren’.

6. Je kan er per jaar twee badkuipen mee vullen

Normaal produceer je tot 5 milliliter speeksel in 5 minuten, dat is driekwart tot anderhalve liter speeksel per dag, goed voor twee volle badkuipen per jaar. Die hoeveelheid kan sterk verschillen van persoon tot persoon.

7. De waarheid achter ‘moederkeszalf’

Er zit een wetenschappelijke grond van waarheid in de woorden ‘je wonden likken’ en ‘moederkeszalf’. Verhasselt: “Het is een reflex van vele dieren – ook van de mens – om ‘vreemd materiaal’ uit een verse wonde te verwijderen. Omdat speeksel immuunstoffen, bacteriedodende en wondhelende stoffen bevat, helpt het wellicht ook bij de genezing. In dat opzicht werkt ‘moederkeszalf’ echt. Het is in elk geval bekend dat wondjes in de mond bij ­gezonde mensen verbazend goed herstellen.”

8. Je kan er te weinig van hebben ... 

Een productie van minder dan 2 milliliter speeksel in 5 minuten kan tot gezondheidsproblemen leiden, zoals wondjes en ontstekingen in de mond, tandcariës en parodontitis (tandvleesontsteking die het kaakbeen kan aantasten en hartproblemen kan veroorzaken). Het leidt ook tot een slechte adem. Professor Vincent Vander Poorten, ­kno-arts en gelaats- en halschirurg (UZ Leuven): “Speekseltekort kan ontstaan door bepaalde geneesmiddelen. Het kan ook het gevolg zijn van radiotherapie bij kanker.” 

Genoeg water drinken, fris of lichtzuur voedsel eten waarop je goed moet kauwen (appel, komkommer) of suikervrije kauwgom. Bij ernstige gevallen helpt het geneesmiddel pilocarpine soms. Daarnaast bestaan er producten als namaakspeeksel (ja, echt!), gels, sprays en speciale tandpasta.

9. ... Maar zelden te veel

Vincent Vander Poorten: “Een te hoge speekselproductie is zeldzaam. De meeste problemen zijn te wijten aan een slechte afvoer van speeksel, bijvoorbeeld slikproblemen bij parkinson of de neurologische ziekte ALS. In al die gevallen kan de speekselproductie verminderd worden door de onderkaakbeenspeekselklier lam te leggen met een botoxinjectie.”

10. Smakelijk!

We hebben speeksel nodig om van eten te kunnen genieten: de smaakstoffen uit voedsel worden erin opgelost en aan onze smaakpapillen gepresenteerd. Dan pas kunnen we proeven hoe iets smaakt.

11. Veel babyspuug is normaal

Waarom hebben baby’s en kleine kinderen vaak mondjes vol speeksel? Omdat ze de wereld graag met hun mond verkennen en overal op sabbelen; dat stimuleert de speekselproductie. Bovendien kunnen ze dat speeksel nog niet altijd snel genoeg wegslikken.

12. Kussen = commitment

Stevig zoenen gaat gepaard met een flinke uitwisseling van speeksel. Dat is ook wetenschappers niet ontgaan. Er zijn allerlei kleine onderzoeken en interessante hypothesen, al is het laatste woord hierover nog niet gezegd. Volgens sommigen is kussen bijvoorbeeld een manier om feromonen (stofjes die de seksuele aantrekkingskracht bevorderen) op te snuiven of de menstruele cyclus in te schatten. Anderen zien het als een middel om te checken of de genen van je kuspartner ‘goed’ en compatibel met de jouwe zijn. In elk geval stel je je met een kus – niet alleen in tijden van corona – ook bloot aan mogelijke gezondheids­risico’s. En die ‘kwetsbare opstelling’ zou je partner onbewust kunnen interpreteren als teken van commitment.

13. Er kunnen ook verraderlijke stofjes in speeksel zitten

In speeksel zitten ook een heleboel stoffen waarmee ziekten kunnen worden overgedragen of opgespoord. Ook alcohol- en druggebruik is erin terug te vinden.

• Ziekten: speeksel kan virusdeeltjes bevatten van allerlei ziekten. Vandaar dat je een verkoudheid, griep, Covid-19 of klierkoorts (‘kusjesziekte’) via speeksel kan doorgeven. Er is ook veel interesse voor een speekseltest die het coronavirus opspoort: dat zou sneller en aangenamer zijn, maar de test is op dit moment nog niet zo gevoelig. En hoewel het hiv-virus niet via speeksel overgedragen wordt, kan de ziekte wél via een speekseltest opgespoord worden: de test speurt naar antistoffen. Vander Poorten: “Verder wordt er hard gezocht naar een test die via speeksel voorlopers van kanker kan opsporen. Schilfertjes mondslijmvlies bevatten namelijk DNA, en kanker is te wijten aan een opeenstapeling van DNA-fouten.”

• Toxische stoffen: in speeksel zijn ook sporen van sigarettenrook, alcohol en drugs terug te vinden. Tegenwoordig gebruikt de politie speekseltests om drugs op te sporen.

14. Zijn mondmaskers gevaarlijk? 

Zijn mondmaskers met speeksel een extra bron van ziektes en infectie? Bruno Verhasselt: “Bij het uitademen verspreiden we ook wat micro-organismen die al in onze mond of neus zaten. Normale mondbacteriën overleven niet zo makkelijk buiten de mond, maar schimmels zouden wel kunnen groeien. Bij een normale immuniteit loop je eigenlijk niet zoveel risico. Virussen kunnen ook aan het masker blijven kleven, maar hebben levende cellen nodig om zich te vermenigvuldigen. Dat kan dus niet op het maskermateriaal: daar zijn virussen maar een beperkte tijd besmettelijk. Toch blijft het aan te raden om een herbruikbaar masker dagelijks te wassen op minstens 60 °C.”

Vincent Vander Poorten: “Een mondmasker houdt je eigen speekseldruppels tegen en bevat dus bacteriën of virussen (als je ziek bent) wanneer je het een tijdje draagt. Is dat gevaarlijk? Niet voor jezelf. Het wordt pas gevaarlijk als je je masker afneemt en je handen daarna niét wast (want zo kan je bacteriën of virussen doorgeven), of als iemand anders je gebruikte masker met z’n handen aanneemt.”

15. Hondenkwijl is een tikje anders

Dieren hebben speeksel afgestemd op hun voedingspatroon en de ziekten of bacteriën waar zij mee te maken hebben. De samenstelling en slijmerigheid is anders dan bij ons, al kunnen honden net zo goed het water in de mond krijgen bij het ruiken of zien van eten. Zo bevat hondenspeeksel geen amylase, want honden eten weinig of geen zetmeel. Naast bacteriedodende stoffen zitten er in hondenspeeksel veel schadelijke bacteriën; honden likken veel aan onhygiënische dingen. Het is geen goed idee om je eigen huidwonde door een hond ‘schoon’ te laten likken. Dat kan de wonde infecteren.

Tekst: Inge Taucher