Moeite met slapen? Neuroloog deelt 11 tips

doorRedactieop 08/01/2021

Zonder oogmasker lukt inslapen niet? Snurkende partner? Veel te vroeg wakker? Heerlijk slapen: het blijft voor velen een utopie. Er zijn de afgelopen maanden zelfs vijftien procent ‘slechte slapers’ bij gekomen. Neuroloog en gecertificeerd slaapexpert Inge Declercq geeft advies. “Het is belangrijk om mee te geven dat slapeloosheid of slecht slapen in de meeste gevallen echt wel omkeerbaar is en dat er bijna voor iedereen een pasklare remedie is.”

We hebben minimaal zeven uur slaap per nacht nodig om goed te kunnen functioneren, zegt neuroloog en gecertificeerd slaapexpert Inge Declercq. Alleen haalt van de werkende Belgische populatie slechts zes op de tien dat minimum. De cijfers over slaap in ons land zijn niet rooskleurig. En ook al weten we ondertussen dat slaap een grote invloed heeft op onze gezondheid, geheugen, creativiteit, seksleven en mentale welzijn, toch zijn we er de afgelopen vijf jaar niet beter in geworden. Integendeel. “Ik merk een status quo, en zelfs een lichte achteruitgang op het vlak van slapen”, zegt ze. “Uiteraard heeft de coronacrisis daar ook toe bijgedragen. Er zijn de afgelopen maanden ongeveer vijftien procent ‘slechte slapers’ bij gekomen. Wat niet abnormaal is. Stress, onzekerheid en angst zijn nu eenmaal niet bevorderlijk voor je nachtrust.”

De wereld van de insomniacs

Nog even een korte round-up. Wie zijn ze, die slechte slapers? En wanneer ben je officieel ‘slapeloos’? Inge Declercq: “Slaap je meer dan drie keer per week niet goed in, niet goed door of word je te vroeg wakker zonder weer te kunnen inslapen, én – heel belangrijk – heeft dat gevolgen voor jouw functioneren tijdens de dag, dan word je als slapeloos beschouwd. Heb je die symptomen langer dan drie maanden, dan spreken we over chronische of langdurige slapeloosheid. Deze slaap-waakstoornis komt het meest voor en kan diverse oorzaken hebben: je persoonlijkheid en genetica, je stressgevoeligheid, onverwerkte trauma’s …”

De tweede belangrijke oorzaak van slecht slapen is gelinkt aan ademhalingsstoornissen. “We spreken over ernstige slaapapneu bij mensen die tijdens hun slaap meer dan vijftien keer per uur een adempauze hebben en overdag zeer slaperig zijn. In 85 procent van de gevallen liggen overgewicht of obesitas en in mindere mate alcohol- en nicotinegebruik aan de basis.” Een kleinere groep slaapt slecht door bewegingsstoornissen of slaap-waakritmestoornissen. “Zij hebben ’s nachts last van rusteloze benen of een verstoord bioritme door bijvoorbeeld ploegendienst of jetlag.”

Tot slot is er nog een minderheid, vaak kinderen, die lijdt aan parasomnie of hypersomnie. “De eersten vertonen ongewoon gedrag tijdens hun slaap, zoals slaapwandelen of frequente nachtmerries. De tweede groep is overmatig slaperig overdag, zelfs na een goede nachtrust.” Horen eveneens tot de laatste categorie: mensen met het slaapinsufficiëntiesyndroom. “Dit zijn de zogenaamde ‘slashers’, veelal veertigers en vijftigers, die al jaren – vaak uit financiële noodzaak – jobs of activiteiten combineren en daardoor een acuut slaaptekort opgebouwd hebben. “Ik heb maar vier à vijf uur slaap per nacht nodig”, hoor ik dan, maar in de praktijk is slechts drie procent van de bevolking een ‘short sleeper’ die voldoende heeft aan zes uur slaap. Al de rest heeft zeven tot negen uur per nacht nodig.”

De volhouder slaapt

Je merkt het al: insomnie of slapeloosheid is geen eenduidig verhaal. Er bestaat dan ook niet één snelle remedie. “Het is een van de grootste uitdagingen voor ons, slaapexperts, om het totaalplaatje te bekijken en de juiste diagnose te stellen. Zelden is een verstoord slaappatroon aan één oorzaak te linken. Iemand met slaapapneu kan ook rusteloze benen hebben en iemand die slapeloos is, kan last hebben van nachtmerries door een onverwerkt trauma. In dat opzicht is een slaaponderzoek geen overbodige luxe. Jammer genoeg wachten mensen vaak nog te lang om deskundige hulp in te schakelen. Dan hoor ik dat iemand pas na meer dan tien jaar slapeloosheid naar de huisarts gestapt is. Schrijnend is dat.”

Maar wat doe je dan als je slecht slaapt of slapeloos bent? Wat heeft zijn efficiëntie wetenschappelijk bewezen? Inge Declercq: “Voor aandoeningen als narcolepsie, parasomnie, epilepsie en nachtelijke beenbewegingen zijn er goede medicijnen, laat dat duidelijk zijn. Maar daarnaast is dé internationaal erkende eerstelijnsbehandeling voor slapeloosheid: slaaptherapie, desgewenst in combinatie met een test in een slaapkliniek. Zo’n therapie, gekoppeld aan de aloude wijsheid ‘de volhouder wint’, zorgt alvast voor spectaculaire resultaten.”

Geen oog dicht

“Bij ernstige slaapapneu – je hebt dan ­gemiddeld meer dan vijftien ademstops per uur – is CPAP (continue positieve drukbeademing, red.) nog altijd de beste remedie. Je draagt dan ’s nachts een masker dat voor een continue luchtstroom zorgt en zo de bovenste luchtwegen openhoudt. Iemand met apneu zal er niet alleen beter door slapen, maar ook beduidend minder door snurken. Twee vliegen in één klap.”

Opmerkelijk: heel wat mensen met slaapapneu weten niet uit zichzelf dat ze eraan lijden en zoeken daarom pas laat hulp. “Klopt”, bevestigt de slaapexpert. “Vaak zijn het hun partners die wegens hinderlijk gesnurk aan de alarmbel trekken. Maar ook dán blijft in vele gevallen de drempel hoog om de huisarts te raadplegen en een slaaponderzoek te overwegen. “Ik zal geen oog kunnen dichtdoen met al die draden en pleisters”, horen we op voorhand, terwijl dat in de praktijk heus wel meevalt. In een slaapkliniek word je opgevangen door een deskundig team en krijg je alle tijd en privacy om te wennen aan de slaaptrackers en je voor te bereiden op de nacht.”

Stresskramp

Over de brede impact die chronisch slaaptekort kan hebben op onze mentale en fysieke gezondheid, zijn ondertussen massa’s studies, artikels en boeken verschenen. “En terecht”, vindt de slaapexpert. “Het belang van een goede slaap kan niet onderschat worden. Tegelijk moeten we er ook over waken dat we mensen met slaapproblemen niet in een stresskramp duwen. “Je mag dit niet, je kan beter dat doen ...’”Zo vergroot je wel het bewustzijn rond slaaphygiëne, maar verhoog je ook de angst. Daarom is het zo belangrijk om ook mee te geven dat slapeloosheid of slecht slapen in de meeste gevallen echt wel omkeerbaar is en dat er bijna voor iedereen een pasklare remedie is.”

Last van opblijfwraak?

Je begint na 11 uur ’s avonds nog een Netflixserie te bekijken? Of start een chatsessie met een oude bekende? Dan lijd je misschien wel aan opblijfwraak of ‘revenge bedtime procrastination’. Je stelt dan je bedtijd bewust uit om meer tijd voor jezelf te hebben. Declercq: “We zien dat ­fenomeen in deze coronatijden nog toenemen. Misschien ter compensatie van alles wat overdag moet en de continue update die je te verwerken krijgt over het virus? Toch opletten, want opblijfwraak kan leiden tot een verstoord bioritme en slaaptekort. Bovendien stel je jezelf bloot aan een overdosis licht dat je wakker houdt en een extra mentale prikkeling die de herstellende kracht van je slaap sterk kunnen verstoren. Tijd maken voor jezelf en prikkels bewust vermijden tijdens het laatste uur voor je gaat slapen, heeft een wonderlijk effect op je nachtrust.”

11 tips die jouw slaap merkbaar kunnen verbeteren

1.De kracht van  slaaptherapie 

Een usual suspect, maar wel een die wegens de goede resultaten in de lijst hoort. Slaaptherapeut Inge Declercq: “Een traject bestaat uit een achttal sessies waarin je stap voor stap je slaapgedrag aanpast. Eerst worden je slaap-waakgewoontes en je negatieve gedachten in kaart gebracht, en worden je doelstellingen bepaald. Door een dagboek in te vullen met je slaap-waakgewoontes leer je hoeveel uur je slaapt én wanneer je effectief slaapt. De tijd die je daarna nog mag doorbrengen in je bed, wordt op basis van dat dagboek ingekort. Zo zal de tijd in je bed gepaard gaan met een meer kwaliteitsvolle slaap én komt er meer ‘me-time’ vrij om je hoofd leeg te maken voor je gaat slapen.”

“Tegelijk leer je om positiever te staan ten opzichte van je slaap, het piekeren aan te pakken en stress te milderen. Hoeveel uur per nacht slaap je wél goed? Het straffe is dat slapelozen vaak beter slapen dan ze zelf inschatten, net omdat ze zo gefocust zijn op het wakker-zijn. Uit onderzoek blijkt dat zo’n 80 procent van de mensen die slaaptherapie volgen, geholpen zijn en dat 40 procent van de slaappillengebruikers een jaar nadien geen medicatie meer nodig heeft.” Je huisarts kan je doorverwijzen naar een slaaptherapeut.

2. Shake off Stress

TRE® is een eenvoudige zelfhulpmethode om spanningen los te laten. TRE® werd ontwikkeld door David Berceli om de PTSS (posttraumatische stressstoornis, red.) te behandelen. Voor TRE®-leraar Maria Meulders werkt het ook bij slaapstoornissen. “Ons lichaam heeft een natuurlijk vermogen om via trillingen te ontladen. Helaas lijken we dat vergeten te zijn. Door dat trilmechanisme te activeren, verdwijnen spanningen en komt er rust in lichaam en geest. Daardoor slapen heel wat mensen beter. Zo liet iemand me na de eerste sessie weten dat de sleeptracker van haar Apple Watch na drie dagen weer groen kleurde, terwijl die al maanden in het rood zat.”De trillingen worden geactiveerd door eenvoudige oefeningen die je in een paar sessies kan aanleren. Een ‘Shake off Stress’-sessie doe je in het begin een aantal keren per week voor een optimaal resultaat.

3. Gezonde darmflora

Voor een goede slaap zijn serotonine en melatonine belangrijk. Ze worden voor meer dan tachtig ­procent in de dikke darm aangemaakt. “De ­gezondheid van je darmflora heeft een grote invloed heeft op je slaapkwaliteit. Eet dus gevarieerd, met veel groenten, fruit en vezels, gefermenteerde kimchi, kefir en kombucha en pro- en prebiotica.”

4. Voldoende daglicht

“Hoe meer daglicht je overdag ziet, des te beter je zal slapen ’s nachts. Door zo snel ­mogelijk dat daglicht overdag op te ­zoeken, zet je de productie van melatonine – het slaaphormoon – stop en stimuleer je ­onrechstreeks de productie ervan als het tijd is om te gaan slapen”, tipt Declercq.

5. Adieu snelle suikers

“Eet je ’s avonds snelle suikers, dan eet je je letterlijk wakker”, aldus Declercq. “Vermijd ze tot twee uur voor je gaat slapen. Een kiwi, appel of havermoutpapje kan wel. De juiste voedingsgewoonten hebben wel degelijk een positief effect op je slaap.”

6. Slimme  matrassen 

Een gezonde slaapomgeving, liefst licht- en geluiddicht en met een temperatuur tussen 15 en 19 graden, draagt bij tot een goede slaap. “Kies ook voor een eigen matras en lattenbodem, je partner heeft andere noden dan jij. De nieuwe generatie slimme matrassen (prijzen tussen 800 en 5.000 euro) regelen via sensoren de hele nacht de juiste temperatuur, drijven vocht af en regelen zelfs de druk in functie van je slaaphouding. De duurste exemplaren registreren bovendien je slaapstadia.” Een recente Zweedse studie toonde ook aan dat verzwaarde dekens (met drukpunten over het hele ­lichaam) een positief effect hebben op insomniacs met psychologische problemen. Al na vier weken sliepen ze beter en hadden ze overdag minder last van vermoeidheid, angst en depressie.

7. Move, baby

Een half uurtje bewegen per dag doet wonderen voor je nachtrust, zegt het rapport van Sleep Cycle na een analyse van de data van ruim drie miljoen gebruikers. Declercq stelt het nog scherper: “Zo’n dertig minuten wandelen of fietsen, liefst tijdens het eerste deel van de dag, kan al na een maand drie kwartier extra slaap opleveren.”

8. Kruiden pro slaap

“Valeriaan (minstens 500 mg) helpt vooral bij vrouwen boven de vijftig. Idem voor lavendel in pilvorm (minstens 80 mg). Passiflora werkt dan weer angstwerend (minstens 2x 200 mg per dag).”

9. De hartcoherentie-ademhaling

Ideaal om de twee delen van ons autonome zenuwstelsel – het adrenaline- en rustsysteem – in balans te brengen. “Adem vier seconden in en zes seconden uit. Probeer minstens één, liefst drie keer per dag vijf minuten zo te ademen. Je kan je daarbij laten begeleiden door de HeartRate+ CoherencePro-app, de Calm-app van Apple of de RespiRelax+-app (= met geluid). Doe je dit elke avond twintig minuten lang, dan kan je al na een tweetal weken een positief effect op je doorslapen verwachten. Belangrijk is om dit nooit in je bed of slaapkamer te doen. Het is de bedoeling om je stress voldoende af te bouwen voor je gaat slapen, zodat die je ’s nachts niet meer wakker houdt.”

10. Mini-mindful­moment

Stress – meer bepaald het stresshormoon cortisol – houdt ons wakker. “Op YouTube leer je in het filmpje ‘One-Moment Meditation’ om in één minuut tijd mindful te zijn. De kunst bestaat erin om zestig seconden lang alleen in het moment te zijn en je aandacht op je ademhaling te richten. Deze oefening doe je het best voor je naar je slaapkamer gaat. Stressreductiemiddelen zijn geen slaapmiddelen.”

11. Positieve mindset

Tot slot, een korte reminder. “Iedereen is gemaakt om te slapen. Vertrouw daarop. Ben je dat vertrouwen kwijt, zoek dan deskundige hulp. Er ís een uitweg.”

Tekst: Sandra Genijn