Steeds meer discriminatie op basis van schoonheid: 2 sociologen helpen je 'lookism' te herkennen

doorRedactieop 19/07/2022

Cosmetische chirurgen hebben het drukker dan ooit, videocalls maken ons zelfbewust en sociale media bestoken ons met perfecte lichamen. We streven meer dan vroeger naar schoonheid, want ons uiterlijk bepaalt ons leven, zeggen sociologen. “Wie aantrekkelijk is, heeft makkelijker toegang tot wat iedereen wil: een goede baan, leuke vrienden en een rendabel netwerk.” Maar, sussen de experts: mooie mensen hebben niet áltijd een streepje voor. “Te knap zijn kan tegen je werken.”

‘Het zit vanbinnen’, zong Clouseau jaren geleden. Adieu, uiterlijke schoonheid! Het is je inborst die telt. Mooi, maar klopt het ook met de realiteit, nu hét Instagramgezicht – inclusief volle lippen, een strakke huid en opvallende jukbeenderen – ons vaker aanstaart dan ons lief is, en er met het woord ‘lookism’ letterlijk een term de ronde doet voor discriminatie op basis van ­uiterlijke schoonheid ...

Schoonheid kan je kopen

Socioloog Giselinde Kuipers haalt ons alvast van een potentiële roze wolk: “Maak je geen illusies. De afgelopen honderd jaar is uiterlijke schoonheid in onze maatschappij alleen maar belangrijker geworden. Terwijl het vroeger nog een streefdoel was voor een beperkte groep, vooral de jonge vrouwen uit de hogere klasse, is dat mooi-zijn nu iets wat veel breder wordt nagestreefd. Ook van ­oudere mensen wordt verwacht dat ze er hun ganse leven jong en gezond blijven uitzien. Kort door de bocht: werkte je vroeger op het land, dan maakte het niets uit als je er minder koket uitzag. Maar tegenwoordig werken we steeds meer in de dienstensector, waar een representatief uiterlijk bijna een voorwaarde is geworden.”

“Ik merk het bij mijn eigen ­studenten”, vervolgt Kuipers. “Die zijn vaak onberispelijk gestileerd, ook de jongens, als om door een ringetje te halen. Heel anders dan toen ik in de jaren tachtig studeerde en we er met z’n allen slonzig uitzagen. (lacht) Komt nog bij dat de mogelijkheden om je schoonheid te boosten, tegenwoordig een stuk groter zijn geworden. Een gave huid, een perfect gebit, hippe kledij, een onberispelijk kapsel: ze zijn te koop. Je uiterlijk als project, zeg maar. Investeer je er niet in, dan kan je ook nog eens een schuldgevoel aangepraat worden. Best meedogenloos, hoor, dat actuele schoonheidsregime.”

We leven met een online dubbelganger

Ook sinds de opkomst van sociale media worden we meer dan ooit blootgesteld aan uiterlijk vertoon. Kuipers: “‘Cureren’ is hier het codewoord. Oftewel: nadenken over hoe je bij anderen overkomt. Kiezen voor de beste portretfoto annex filter. En daardoor een online dubbelganger creëren die er nét een tikje beter uitziet dan jezelf in het echte leven. Het resultaat is een virtuele wereld waar we vooral de beste versie van elkaar te zien krijgen en ons daaraan gaan spiegelen. Ook het videobellen – wie deed het niet in coronatijden? – benadrukt die focus op het uiterlijk. Want in de praktijk zie je minder mensen live, maar je zit wél de godganse dag naar je eigen beeld te staren. Tja.”

“Wist je dat de vraag naar cosmetische chirurgie sinds de start van corona ontzettend is toegenomen? Dat zet toch aan het denken. Recent onderzoek heeft alleszins aangetoond dat wie als minder aantrekkelijk wordt beschouwd, in verschillende domeinen vaker te maken krijgt met uitsluiting en discriminatie, minder macht en invloed ervaart en moeilijker toegang heeft tot de dingen die iedereen graag wil: een goede baan, leuke vrienden, een rendabel netwerk … ‘Lookism’ heet dat dus officieel.’

Al van in de baarmoeder is je uiterlijk gelinkt aan je levenskwaliteit

Gezond eten en wekelijks sporten, en hop, je ziet er meteen een stuk beter uit? “Zo simpel is dat niet”, weerlegt VUB-socioloog Dieter Vandebroeck. Hij ontdekte in een grootschalig onderzoek dat ons lichaam en hoe we eruitzien minder kneedbaar is dan we denken, en dat dun of dik zijn voorál samenhangt met onze sociale status. “Zo hebben we vastgesteld dat Vlaamse vrouwen en mannen zonder diploma over de gehele lijn dikker (vrouwen: + 8 kilo, mannen: + 4 kilo) en kleiner zijn (vrouwen: - 2,5 cm, mannen: - 3,6 cm) dan hun leeftijdsgenoten die naar de universiteit zijn geweest.” 

Die verschillen zouden al zichtbaar zijn in de baarmoeder. “Het gewicht en de grootte van een embryo zijn vaak een indicatie van de sociale klasse waarin het kind zal opgroeien. Vooral stress, minder gevarieerde voeding en slechtere leefomstandigheden wegen door. Wél is aangetoond dat de verschillen in kwestie tijdens onze eerste levensjaren nog weggewerkt kunnen worden, maar dat ze vanaf de leeftijd van zeven jaar vrij vastliggen.” 

Nog uit datzelfde onderzoek blijkt dat laaggeschoolden zichzelf beduidend minder aantrekkelijk vinden dan de hoger opgeleide groep. “Nochtans is onze overtuiging dat wie slank is beter en mooier is, nog maar enkele decennia oud. Vóór de oorlog werd magerte nog geassocieerd met de arme arbeidersklasse, terwijl mollige lichamen wezen op rijkdom, inclusief een sedentair bestaan en copieuze maaltijden. Deze patronen draaien telkens om wanneer een land, na schaarste, opnieuw in economische bloei terechtkomt. In Brazilië zie je die verschillen zelfs in één en hetzelfde gezin: dan kampt de moeder, uit een elitefamilie, met overgewicht en heeft haar dochter een eetstoornis.” 

Het bepaalt je zoektocht naar een partner

Wat zijn de belangrijkste voordelen van dat mooi-zijn, willen we nog weten. “Je zoektocht naar een partner wordt makkelijker. Hoe knapper je bent, hoe groter de keuze. Dat is helaas nog altijd de bittere realiteit”, aldus Kuipers. “Maar je zal ook sneller uitgenodigd en geselecteerd worden voor een job, en hebt later ook nog eens meer kans op een loonsverhoging. Bovendien krijg je sowieso meer zelfvertrouwen, als je eraan gewend bent dat het complimenten regent telkens als je ergens binnenstapt. Een van de grimmigste onderzoeken toont zelfs aan dat sommige ouders aardiger zijn voor hun knappe kinderen, met alle gevolgen van dien. De voordelen van schoonheid gaan alleszins vér voorbij een leukere partner krijgen.” 

Dat die vooroordelen er van kindsaf ingebakken zitten, wezen studies uit de jaren zestig al uit. Dieter Vandebroeck: “Dan werd aan kinderen gevraagd om foto’s te rangschikken – ‘Met wie wil je het liefste spelen? – van kinderen met een moedervlek in het gezicht, met een handicap en met overgewicht. Bleek dat die laatsten afgetekend onderaan kwamen te staan. Toen de studie veertig jaar later nog eens werd herhaald, was dat verschil zelfs nog duidelijker.” 

Waarom je soms toch beter een zeven bent dan een dikke negen

Maar werkt het ook in de omgekeerde richting? Kan een mooi uiterlijk ook tegen je werken? Prof. Kuipers: “Bij mannen is het eenduidiger, zo blijkt uit ons onderzoek: wie mooi is, heeft doorgaans de wind mee. Bij vrouwen kan schoonheid makkelijker in hun nadeel werken. Soms is het beter om een zeven te hebben op de schaal van tien, dan een dikke negen. Omdat je in het laatste geval te maken kan krijgen met jaloezie, met mensen die het je niet gunnen. Ook wat lastiggevallen worden betreft, kan té knap zijn tegen je werken. Ik denk eveneens aan mensen die munt willen slaan uit je schoonheid. Meisjes die dromen van een modellenbestaan en door duistere figuren verleid worden tot een betaalde fotosessie die uiteindelijk niets oplevert.” 

Ook ons waardeoordeel is meer schoonheidsgerelateerd dan je zou vermoeden. “Dan zie je dat er van een knap iemand sowieso verwacht wordt dat hij of zij lief en zacht is en positief in het leven staat. Of dat een héél knap iemand net arrogant en niet goed benaderbaar is. Laten we het zo stellen: het is niet omdat je op je dertiende een Ferrari met sleutel overhandigd krijgt, dat je parcours zonder hobbels zal verlopen.”

Wat brengt de toekomst? 

De toekomst? “Eerlijk? Ik denk dat ons esthetisch kapitaal nóg belangrijker wordt”, besluit Giselinde Kuipers. “Het belang van de influencers, als nieuwe vertegenwoordigers van de schoonheidsindustrie, is daarbij groot. Hun boodschap ‘Doe maar hard je best, dan word je zo mooi en bijzonder als ik’ is erg geïndividualiseerd en krijgt zo nog een grotere impact op onze volgende generatie. Alsof het jouw verantwoordelijkheid is als je niet knap genoeg bent. Best gevaarlijk, hoor, die tendens, en echt iets om – zeker als ouder – (zie tips, red.) in de gaten te houden.”

“We zien wel tegenbewegingen opduiken die de klassieke schoonheid niet meer als de enige norm beschouwen. Ik denk bijvoorbeeld aan de selfies zonder make-up of androgyne modellen, maar ook aan de bodypositivitybeweging, die élk lichaam omarmt. Hoewel die laatste geen werkelijke ontsnapping biedt, omdat ze evenzeer focussen op dat uiterlijk én ons aanmanen om er ook nog eens blij om te zijn.” 

“Vooral jongeren geven aan dat ze de stigmatisering en discriminatie op basis van ons uiterlijk niet langer tolereren, en dat is een hoopvol signaal”, pikt Vandebroeck erop in. “Zelf blijf ik eerder sceptisch. De idealisering van het perfecte lichaam zie ik in onze westerse maatschappij nog niet zo direct verdwijnen. Kijk maar naar Adele. Even was ze als volslankegirl next doorop weg om ons nieuwe realistische rolmodel te worden. Tot ze slanker en afgetrainder dan ooit tevoren terug in de spotlights kwam. De meningen – zowel positief als negatief – vlogen ons om de oren. Dan weet je dat er nog werk aan de winkel is.” 

4 Tips om lookism te doorbreken

1. Bewustzijn
Schoonheid is niet zo’n goede bron van informatie over ­iemand. Hou die gedachte vast als je iemand voor het eerst ontmoet. Een kwestie van jezelf erop te blijven wijzen. (Kuipers)

2. Vechtlust
Bedenk, bijvoorbeeld bij een sollicitatiegesprek of andere selectiemomenten, dat minder aantrekkelijke en even gekwalificeerde mensen vaak meer hobbels hebben overwonnen dan hun knappe(re) concurrent, wat mogelijk kan wijzen op meer veerkracht en vechtlust. Als leidinggevende werd ik daar destijds op getraind. (Kuipers)

3. Opvoeding
Probeer als ouder tijdens de opvoeding van je kind om niet te veel de nadruk te leggen op uiterlijke schoonheid en weg te blijven van de clichés daarover. ­(Vandebroeck)

4. Leesvoer
Je bent al mooi: ‘De schoonheid van ­imperfectie’ van ­Liesbeth Woertman en ‘More Than a Woman’ van Caitlin Moran zijn aanraders om te lezen. (Kuipers)