Vergeetachtig of toch een geheugenstoornis? Experts lichten toe wanneer je alert moet zijn. “De signalen zijn subtiel”

doorRedactieop 21/07/2022

Hoe ouder je wordt, hoe meer je vergeet, lijkt het wel. Vandaag is het ‘I Forgot Day’, dus vroegen we een psycholoog en neurowetenschapper welke soorten vergeetachtigheid onschuldig zijn en welke niet. En hoe je kan ingrijpen als je bepaalde alarmsignalen opmerkt bij jezelf of een ander. “Wees alert als je bijvoorbeeld halverwege je uitleg niet meer weet wat je aan het vertellen bent of ineens stopt zonder uitleg.” 

Weer de verjaardag van je nichtje vergeten? Er niet meer aan gedacht om die collega te briefen, die vriendin te bellen of naar je tandartsafspraak te gaan? Speciaal voor al die keren dat je afspraken of attente gebaren vergat bij je lief, vrienden, familie of collega’s, hebben ze in Amerika de ‘I Forgot Day’ in het leven geroepen. 

Vandaag kan je collectief aan iedereen die je op de een of andere manier bent vergeten, je welgemeende verontschuldigingen aanbieden. Zo’n dag is er bij ons nog niet, al wil dat niet zeggen dat ons geheugen stukken beter functioneert dan dat van de Amerikanen. Want naarmate onze leeftijd vordert, vergelijken we ons geheugen steeds vaker met dat van een zeef, goudvis of garnaal.

Waarom vergeten bij ouder worden hoort

Onterecht, vindt Rudi D’Hooge, professor biologische psychologie aan de KU Leuven, die onderzoek doet naar de mechanismen van ons geheugen. Het is maar normaal en onderdeel van het gewone functioneren van je brein dat we geregeld zaken vergeten: “Het hoort bij een goed werkend geheugen dat niet alle zaken worden opgeslagen. Eigenlijk kunnen we dat niet genoeg benadrukken, want er zijn veel mensen die zich onnodig zorgen maken.”

“Van ons geheugen verwachten we ook grote prestaties. Maar door de jaren heen verandert je vermogen om te onthouden, net zoals je hersenen en je hele lichaam gedurende heel je leven veranderen. En daar hebben we soms moeite mee. We leven nu in een jong georiënteerde maatschappij waarin je helaas steeds meer leeftijdsdiscriminatie ziet. Mensen hebben daardoor ook meer moeite om te aanvaarden dat ze met het ouder worden wat meer vergeten, terwijl dat er gewoon bij hoort.” 

Die verandering zie je vooral terug in de zogenoemde fluïde functies. Het zijn de snelle functies van je brein waar vooral jongeren goed in zijn.  Ze horen bijvoorbeeld één keer iets en onthouden dat zonder problemen. Als je ouder wordt, lukt dat vaak wat minder goed. Maar in de diepere, gekristalliseerde functies worden we juist beter. Rudi D’Hooge: “Zo wordt onze woordenschat groter en efficiënter. Het is niet voor niets dat grote schrijvers en andere creatievelingen hun mooiste werken maken als ze ouder zijn. Ook problemen oplossen gaat ons beter af, omdat we meer ervaring hebben. Plus onze sociale vaardigheden gaan erop vooruit. We zijn minder onzeker of bang voor wat anderen van ons denken.”

“Oppassen als je minder goed presteert dan leeftijdsgenoten”

Heel mooi natuurlijk, maar hoef je je dan helemaal geen zorgen te maken als je naar je gevoel veel vergeet? Of als je er door je partner op wordt gewezen dat je hetzelfde een tweede keer vertelt? D’Hooge: “Ik merk dat mensen het soms ook gewoon fijn vinden om iets nog eens te vertellen. Vaak vertellen we dezelfde informatie ook aan verschillende mensen, omdat je op dat moment niet veel aandacht aan die informatie besteed hebt. Dan is vergeten of opnieuw vertellen compleet normaal. Anders wordt het als je minder goed presteert qua geheugen dan je leeftijdsgenoten. Check dat eens bij vrienden of broers en zussen. Hebben zij dezelfde ervaringen, dan hoef je je geen zorgen te maken.”

Weer anders is het als je bijvoorbeeld halverwege je uitleg niet meer weet wat je aan het vertellen bent of ineens stopt zonder uitleg. Nog ernstiger zaken zoals je weg niet meer kunnen vinden in je vertrouwde omgeving, zijn ook rode vlaggen. Rudi D’Hooge: “Maar tegen de tijd dat je daar problemen mee hebt, hebben je partner of je kinderen dat waarschijnlijk ook al opgemerkt. Zeker bij alzheimer, die als geheugenaandoening op de eerste plaats staat. Als die diagnose wordt gesteld, weten we dat de ziekte zich al vaak twintig jaar aan het ontwikkelen is. Je hoort dan vaker familieleden zeggen dat ze grootmoeder bijvoorbeeld tien jaar geleden ook al zagen achteruitgaan. Maar meestal zijn de veranderingen subtiel”’

Wat als er toch meer aan de hand is?

Heb je een vermoeden dat er meer aan de hand is met je geheugen of dat van een naaste, dan kan je naar je huisarts gaan voor de wetenschappelijk erkende ‘mini-mental state examination’ of MMSE. Blijkt uit die test dat er een vermoeden van cognitief falen is, dan kan je je laten doorverwijzen naar een geheugenkliniek verbonden aan een universiteit, zoals die in Leuven of Brussel. Rudi D’Hooge: “Uit zo’n onderzoek in de geheugenkliniek kan trouwens net zo goed naar voren komen dat er niks aan de hand is. In dat geval is het vooral een fijne geruststelling, zeker als je erg veel piekert over je geheugen als dat niet nodig blijkt. Dat zorgt alleen maar voor onnodige aandacht in je brein, waardoor je geheugen ook minder goed functioneert.”

Ook al is wetenschappelijk nog niet honderd procent helder wat je zelf allemaal precies kan doen voor een sterk geheugen, een paar algemene adviezen zijn er wel. Roken, alcohol, ongezond eten, overgewicht, te weinig slaap en niet bewegen doen je brein sneller verouderen. 

Rudi D’Hooge: “Het is goed om je hersenen actief te houden, maar hoe we dat het best doen, daar is nog onderzoek voor nodig. Cognitieve trainingen zoals het oplossen van puzzels, kunnen helpen. Maar of dat nu het best een kruiswoordraadsel of sudoku is, weten we niet. Wat we wél weten en ook recent wetenschappelijk is aangetoond, is dat sociaal actief blijven enorm belangrijk is voor je hersengezondheid. Uit sommige studies blijkt dat eenzaamheid qua negatieve impact zelfs op hetzelfde niveau staat als roken, ongezond eten en zwaarlijvigheid. Blijf daarom zeker als ouderling buitenkomen en je onder de mensen begeven, en onderhoud zoveel mogelijk sociale contacten.’

Welke vergeetachtigheid is onschuldig, lastig of problematisch?

De grens tussen onschuldige of ernstige vergeetachtigheid is subjectief. En bovendien niet altijd strak afgelijnd. Toch moet je niet elke weigering van je geheugen even ernstig nemen.

Onschuldig
• Hersenmist of brainfog
Een tijdelijke toestand van verminderde helderheid en slechtere cognitieve vermogens en concentratie. Het is een subjectieve ervaring en er bestaat geen diagnose voor. Hoelang je er last van kan hebben verschilt per persoon. Je kan er in verschillende situaties last van hebben, zoals bij stemmingswisselingen (ook bij depressie), stress, door medicijnen en drugs, of bij infectie en ziekte. Patiënten met covid bijvoorbeeld, hebben er vaak last van en kunnen zich moeilijker concentreren.

• Zwangerschapsdementie
Een toegenomen tijdelijke vergeetachtigheid als je zwanger bent. Rudi D’Hooge: “Dit is ook niet wetenschappelijk vastgesteld als diagnose. Als je verwacht dat je cognitief minder sterk bent tijdens je zwangerschap, dan ervaar je het ook als zodanig. Andere vrouwen worden juist superhelder als ze zwanger zijn. Feit is wel dat er veel verandert in je lichaam, dus zaken als vermoeidheid en misselijkheid hebben ook impact op je cognitieve vermogens en hersenfuncties.”

• Overgangsvergeetachtigheid
Schommelingen in hormoonspiegels, vooral oestrogeen, kunnen bijdragen aan een tijdelijk minder sterk geheugen tijdens de overgang. Maar overgangsklachten zelf zoals slecht slapen, stemmingswisselingen en opvliegers, kunnen er ook voor zorgen dat je brein niet optimaal functioneert. 

Lastig
• Transient global amnesia of TGA:
Deze aandoening is weliswaar van voorbijgaande aard, maar is in principe ook problematisch. Het is een objectief vastgesteld en ernstig geheugenfalen waarbij je je van een bepaalde gebeurtenis of tijd niets meer kan herinneren. Bijvoorbeeld als je in een ziekenhuis wakker wordt na een verkeersongeval en je geen idee hebt hoe je daar terechtkwam. Rudi D’Hooge: “TGA is een voorbijgaande fase waarin je brein even geen nieuwe informatie kan opslaan, die je dan later ook niet meer kan ophalen. In films wil men je al eens doen geloven dat een personage met TGA zich plots niets meer en dan weer alles kan herinneren, maar dat is een verzinsel.”

Problematisch
• Dementie
Dementie is een verzamelnaam voor ruim vijftig hersenziektes die je hersenen aantasten en ervoor zorgen dat je geestelijke gezondheid achteruitgaat. Alzheimer is de vorm die het vaakst voorkomt. Zeker bij alzheimer speelt de achteruitgang van je geheugen een belangrijke rol. Je hersenen gaan krimpen en dat proces kan (nog) niet gestopt worden. Tot maar liefst een derde van het volume van je brein kan verloren gaan.

Train je brein in het geheugenpaleis

Als je acht keer tot wereldkampioen geheugensport met je team bent uitgeroepen, moet je wel over een gigantisch goed geheugen beschikken. Toch ziet titelhouder, auteur en neurowetenschapper verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen dr. Boris Nikolai Konrad dat net iets anders. 

“Het is niet dat ik een enorm goed geheugen heb, maar wel dat ik veel geheugentechnieken ken, gebruik én die veel train. Als puber vergat ik ook weleens spullen, maar ik heb mezelf aangeleerd om heel bewust dingen ergens neer te leggen of op te ruimen. Door het hardop uit te spreken wat ik waar leg. Zo krijgt het even aandacht in mijn werkgeheugen en kan ik beter onthouden. Je dingen goed kunnen herinneren is geen kwestie van iets vergeten, maar van het in je brein krijgen door er even bewust aandacht aan te geven.”

Een heel succesvolle techniek waarmee de geheugenexpert zijn eigen brein traint, is die van het geheugenpaleis. Het is een denkbeeldige ruimte die je goed kent zoals je eigen woonkamer, waarin je een volgorde van voorwerpen (je sofa, je plant, je raam, je radiator …) vastlegt en daar beelden aan verbindt. Boris Konrad: “Wil je bijvoorbeeld lijstjes of nieuwe informatie uit je hoofd leren, dan werkt het verbinden van beelden aan voorwerpen heel sterk.”

“Stel, je wil je boodschappenlijstje onthouden. Je hebt melk nodig. Stel je voor dat je melk over je raam gooit zodat je er niet meer doorheen kan kijken. En op de daarnaast gelegen radiator ligt kaas die begint te smelten zodat de kaas van je verwarming druipt … Zo kan je door heel je huis boodschappen die je wil onthouden, verbinden aan voorwerpen. Mensen zijn telkens verrast hoeveel ze dan onthouden. Je boodschappenlijstje neem je dan alleen nog maar mee naar de winkel voor een laatste check als je alle spullen al in je winkelkar hebt gelegd.”

Voor zijn boek Geheugensurvivalgids heeft Boris Konrad een dertig­dagenprogramma ontwikkeld waarmee je je geheugen maximaal kan trainen. Je gaat je beeld over je eigen geheugen bijstellen, je bent minder bang dat je iets vergeet en je kan beter bepalen welke info je opneemt en welke niet, waardoor je je minder overbelast voelt als er veel informatie op je afkomt. Boris Konrad: “Als je iemand vraagt hoe het met zijn of haar geheugen is, krijg je meestal antwoorden als goed, slecht of redelijk. Maar niemand zegt ‘ik heb niet goed genoeg getraind’. Je kan je geheugen écht verbeteren. En dat geeft zelfvertrouwen en motiveert je om nieuwe uitdagingen aan te gaan. Hoe oud of jong je ook bent.”

Meer lezen?

Geheugensurvivalgids: Creëer meer rust en ruimte in je hoofd, Boris Nikolai Konrad, Ambo/Anthos Uitgevers, 17,99 euro. Je kan het boek hier kopen.