Verslaafd aan sporten? Dat is een rode vlag voor orthorexia nervosa. “Meestal begint het onschuldig met vette voeding schrappen”

doorNathalie Topsop 15/11/2021

Sporten is gezond. Te veel willen sporten? Dat is iets anders. Superster Adele (33) was er verslaafd aan, bekent ze in het magazine Vogue. “Ik sportte twee, drie keer per dag. Het was een remedie voor de angst die ik voelde.” Ondertussen is ze 45 kilogram lichter en voelt ze zich mentaal beter. Toch kan obsessief sporten – en diëten – gevaarlijk worden en zelfs tot ‘orthorexia nervosa’ leiden. Een experte zet de alarmsignalen op een rij. “Pasta eten mag niet als een misdaad aanvoelen.”

Intermittent fasting of paleo, gecombineerd met een flinke dosis crunches (het hippe woord voor ‘sit-ups’) en alles afgewerkt met wat chiazaadjes: aan coole buzzwords geen gebrek als het over een gezond en fit lijf gaat. Zeker niet als het over het fitte lijf van een beroemdheid gaat. Toen bleek dat Adele 45 kilogram vermagerd was, kwam dat volgens de media door het ene na het andere wondermiddel. Van “ze volgde het aartsmoeilijke sirtfood dieet” tot “ze deed aan reformer pilates”. 

Allemaal fout, bekent Adele nu in de Britse Vogue. “Ik was verslaafd aan sporten”, zegt ze. “’s Ochtends deed ik aan gewichtheffen, in de namiddag ging ik hiken of boksen en ’s avonds deed ik cardio.” Ze voelde zich twee jaar lang angstig en sporten hielp, zegt de Britse. “Ik had die verslaving nodig om rust in mijn hoofd te vinden.”

Niet alleen alle hippe diëten zelf, maar ook ­gezondheid op zich lijkt meer en meer een trend te worden: wie niet aan het joggen en het ‘juice-cleansen’ slaat, is gezien. Je kan geen krant meer openslaan of een socialenetwerksite openklikken, of je wordt geconfronteerd met doemberichten over suiker en zittende jobs. 

Als ­reactie op al dat dreigende caloriegevaar omarmt het ­wereldwijde web het ene wonderdieet na het andere. Maar wat als gezond niet zo gezond meer is? Een te sterke focus op gezondheid kan namelijk uitmonden in een eetstoornis. De Amerikaanse arts Steven Bratman plakte eind jaren negentig een naam op dit fenomeen: orthorexia nervosa.

Ziek gezond

De term werd gevormd uit de Griekse woorden orthos (recht of juist), orexis (eetlust) en nervosa (van psychische aard). Letterlijk vertaald is orthorexia dus een ‘juiste eetlust’. Dat vat ook meteen samen wat er bij deze eetstoornis aan de hand is, legt gezondheidsonderzoekster Martina Valente uit. De nieuwe eetstoornis is haar onderzoeksdomein. 

“Niet het voorkomen van kilo’s of calorieën is de drijfveer, wel het vinden van het ultieme, allergezondste voedingspatroon. Het idee leeft dat de kans op chronische ziektes en andere gezondheidsrisico’s op die manier tot nul wordt herleid. Dat is het belangrijkste verschil tussen orthorexia en anorexia, een eetstoornis die rond magerzucht draait.”

Producten die als ‘schadelijk’ bestempeld worden, zullen systematisch uit het voedingspatroon verwijderd worden. “Meestal begint het vrij onschuldig met het schrappen van vette en gesuikerde voedingsmiddelen”, legt Valente uit. “Met een beetje gezonder willen leven is op zich niks mis. Maar bij orthorexia gaat het véél verder dan dat. In de queeste om zo gezond mogelijk te leven, wordt er steeds meer geëlimineerd: tomaten mogen niet meer, want die blijken volgens website A schadelijke pesticiden te bevatten. Bron B beweert dan weer dat gluten uit den boze zijn, terwijl lifestyleplatform C een rauwkostdieet adviseert. De manier waarop orthorecten met eten omgaan, wordt gaandeweg een deel van hun identiteit: ze ontlenen zelfvertrouwen aan hun vermogen om zo ‘zuiver’ mogelijk te eten.’ Het lichaam is een tempel en wie niet gezond eet, pleegt roofbouw: die overtuiging gaat hun leven overheersen.”

Bang van verjaardagstaart

“Die filosofie zorgt ervoor dat eten niet langer een middel is om de dag door te komen, maar wel een doel op zich. Net dat obsessieve aspect maakt het ongezond”, stelt de gezondheidswetenschapster. 

“Hoewel het onderliggende doel zo gezond mogelijk blijven is, bereiken orthorecten met hun strenge eetpatroon op termijn juist het omgekeerde. Ze proberen zo overcorrect en ‘zuiver’ te eten dat ze hun lichaam schade toebrengen. Door al hun geschrap blijven er op den duur alleen nog maar laagcalorische producten als groenten, fruit en zogenaamde superfoods over. Daardoor lopen ze niet alleen heel wat gezonde vetten, eiwitten, vezels en vitaminen en mineralen mis, maar slinkt ook de brandstof voor hun lichaam. Wie té gezond eet, kan dan ook ernstige vitamine- en energietekorten krijgen.”,

Wat de lichamelijke gevolgen betreft, zijn er tussen anorexia en orthorexia heel wat gelijkenissen, legt Valente uit. “Ook orthorecten gaan zienderogen vermageren, terwijl allerlei tekorten lichamelijke processen doen uitvallen: meisjes stoppen met menstrueren, er treedt haaruitval op en er dreigt bloedarmoede. Als de eetstoornis blijft aanslepen, kunnen er nier- en leverbeschadigingen en hartritmestoornissen optreden.”

Op mentaal en sociaal vlak kan orthorexia eveneens heel wat schade aanrichten. “Voeding gaat hun hele leven bepalen. Ze zijn 24 uur per dag bezig met gezond eten en kampen met een verpletterend verantwoordelijkheidsgevoel. Dat is niet alleen mentaal vermoeiend, maar leidt ook tot isolatie. In onze westerse cultuur gaat vieren namelijk gepaard met eten en drinken. Maar alleen al de aanblik van een verjaardagstaart is voor orthorecten pure horror. Uit angst iets voorgeschoteld te krijgen dat niet aan hun normen voldoet, gaan ze sociale aangelegenheden dus steeds meer uit de weg. Die eenzaamheid voedt hun obsessie met eten alleen nog maar meer: manieren zoeken om een nóg gezonder menu samen te stellen, wordt hun copingstrategie.”

Zondigen zonder zonde

Gezond eten is hip. Waar ligt de lijn tussen gezonde nieuwsgierigheid en obsessie? Volgens Martina Valente staat of valt alles met een nuchtere kijk. “Bezorgdheid is op zijn plaats als sociaal isolement en gezondheidsproblemen opduiken. Als bepaalde voedingsmiddelen mentaal lijden of stress veroorzaken, wordt het gevaarlijk. Want gezond eten, dat is dus ook af en toe zondigen zonder schuldgevoel achteraf.”

Wie is vatbaar voor orthorexia?

“We zien door alle dieettips en valse voedingsclaims de échte richtlijnen voor gezonde voeding niet meer”, stelt gezondheidswetenschapster Martina Valente. “Sapkuren, een dieet dat alleen voeding van een ­bepaalde kleur toelaat of niets anders dan rauwkost: er wordt zoveel onzinnigs gepredikt. De beschikbaarheid van dat soort ‘dieetadviezen’ op sociale media is zo groot dat het een obsessie met (vermeend) ­gezond eten kan uitlokken.”

Natuurlijk zal niet elk extreem dieet tot orthorexia nervosa leiden. Een eetstoornis ontstaat door een combinatie van factoren. Zo is er bij psychische ­problemen altijd sprake van een stukje aanleg: persoonlijkheidsfactoren zoals perfectionisme, een angstige of onzekere aard of het moeilijk kunnen omgaan met negatieve emoties, verhogen het risico op mentale moeilijkheden. 

“In ons onderzoek naar orthorexia zagen we twee dominante risicofactoren,” legt Valente uit. “De eerste was een doorgeslagen perfectionisme: met voedingsrestricties proberen ze een algemeen gebrek aan controle te compenseren. Je hebt het leven zelf niet in de hand, maar wat je eet wél. Schrappen en enkel ‘puur’ voedsel consumeren geeft hen een gevoel van veiligheid en macht.”

De tweede risicofactor noemt Valente ‘healthyism’, oftewel het idee dat we zelf verantwoordelijk zijn voor onze eigen gezondheid. Ziek geworden? Dat is eigen schuld, dikke bult. “Wat we in ons onderzoek ook vaak tegenkwamen, was dat het heel positief begon, met een dieet tegen acne of darmproblemen, en dat het vervolgens uit de hand liep. Via hun zelfopgelegde voedingspatroon creëren orthorecten een mentale illusie van veiligheid. Ze gaan echt geloven dat je met het juiste dieet je gezondheid zelf in handen hebt.”

Nog niet (h)erkend

De Diagnostic and Statistical Manual of Mental ­Disorders (DSM 5), het basishandboek dat psychiaters en psychologen gebruiken om mentale stoornissen te diagnosticeren, maakt nog geen melding van orthorexia. Of die vermelding er moet komen, is al jaren voer voor discussie onder experts. ­

Martina ­Valente: “Er zijn pro’s en contra’s. Zo zou een vermelding voor veel patiënten een erkenning van hun lijden betekenen. Bovendien stimuleert dat het onderzoek naar een betere behandeling van de ziekte, wat broodnodig is. Zo is er nog geen gestandaardiseerde diagnostische tool om de eetstoornis vast te leggen. Momenteel verschilt dat nog van land tot land. Dat maakt het moeilijk om epidemiologische data te verzamelen.”

“Maar er zijn ook nadelen. Zo’n classificatie is bijzonder nuttig voor professionals, maar ons brein doet niet aan hokjesdenken. In de praktijk zijn mentale stoornissen heel fluïde. Orthorexia – en bij uitbreiding alle eetstoornissen – kan je bijvoorbeeld ook zien als een soort dwangneurose: uit angst om ziek te worden, neemt de obsessie met gezond eten het over. Mensen met smetvrees kampen bijvoorbeeld met dezelfde angst, maar bedwingen die door hun handen te wassen. Een label zou mogelijk te sterk focussen op het gedrag, terwijl de aandacht moet gaan naar het onderliggende probleem: het mentale lijden.” 

“Daarnaast is orthorexia een aandoening die samenhangt met culturele factoren. Als je Instagram opent, zie je een overload aan jonge vrouwen die bedenkelijk voedingsadvies geven met hashtags als #zerocarbs en #nocaloriesnoguilt. In het Westen staat gezond zijn nog steeds gelijk aan slank zijn, en bij uitbreiding succesvol zijn. Dat leidt tot een enorme druk.”

8 mogelijke orthorexia-alarmsignalen

1. Orthorexiapatiënten voelen zich ­overdreven verantwoordelijk voor hun eigen gezondheid: het idee dat ze ziektes en risico’s kunnen voorkomen door gezond te eten, overheerst hun leven. Ze zoeken obsessief verbanden tussen voeding en allerlei gezondheidsproblemen.

2. Orthorecten zijn gefixeerd op voeding die als puur en zuiver ­beschouwd wordt. Voor een grijze middenmoot is geen plaats: alles wat als ongezond beschouwd wordt, wordt zonder pardon geschrapt.

3. Het ‘perfecte’ dieet wordt een ­obsessie die steeds meer tijd in ­beslag neemt. De lijst van dingen die je wél kan eten, wordt alsmaar korter. De lijst van regels om gezond te blijven of ­gezonder te worden, wordt steeds langer.

4. Gezond eten neemt zoveel tijd in beslag dat het andere aspecten van het leven, zoals werk, hobby’s en sociale activiteiten gaat beïnvloeden of zelfs sturen.

5. Voedingsmiddelen worden ­geschrapt vanwege allergieën die plots ­opduiken en niet door een arts ­bevestigd zijn.

6. Zelfvertrouwen en eigenwaarde worden grotendeels afhankelijk van voeding. Afwijken van het zelf opgelegde voedingspatroon voelt als moeilijk of onmogelijk aan, en het idee alleen al leidt tot heel wat stress.

7. De aanblik van ongezonde voeding als chips, chocomousse of taart wordt amper verdragen. Daardoor zeggen orthorexiapatiënten feestjes af.

8. Orthorexia gaat vaak gepaard met een obsessie voor lichamelijke ­fitheid en overmatig en obsessief ­gebruik van voedingssupplementen ­(zonder ­voorschrift van een arts). Op termijn zal het strenge eetpatroon dat patiënten zichzelf opleggen tot een laag lichaamsgewicht en andere lichamelijke problemen leiden.