‘Zelfinseminatie at home’: deze vergeten vruchtbaarheidsbehandeling is bezig aan een opmars

doorLiesbeth De Corteop 11/11/2021

Een Britse start-up wil koppels helpen om makkelijker zwanger te raken. Hoe? Met plastic cups voor zelfinseminatie. Een oude methode die nu weer aan populariteit wint. Fertiliteitsarts Herman Tournaye (UZ Brussel) legt uit hoe het werkt en hoe efficiënt het is. “Als je de instructies volgt, is het redelijk simpel om uit te voeren.” 

Je kinderwens vervullen: iedereen hoopt dat het vanzelf gaat. In bed duiken en hoppa, raak. Maar voor veel koppels is dat niet de realiteit en zij moeten dan medische hulp zoeken. Alleen al in België worden jaarlijks 5.000 à 6.000 baby’s geboren dankzij kunstmatige bevruchting. En terwijl iedereen termen kent als IVF, is er één behandeling die nog vaak onder de radar blijft, namelijk zelfinseminatie. 

Oude wijn in nieuwe zakken

Nochtans komt het de laatste tijd iets vaker ter sprake. Bij het nieuwe VTM-programma Ik wil een kind, bijvoorbeeld, dat zaken als bewust co-ouderschap en zelfinseminatie uit de taboesfeer wil halen. En in het Verenigd Koninkrijk is er sinds kort Béa Fertility. Deze start-up verkoopt fertiliteitspakketten zodat mensen thuis, in de vertrouwde omgeving van hun slaapkamer, zelf een soort van vruchtbaarheidsbehandeling kunnen uitvoeren. 

“Het is geen nieuwe techniek”, reageert Herman Tournaye, professor gynaecologie en hoofd van de fertiliteitsdienst in het UZ Brussel. “Je kan zelfs zeggen: het is oude wijn in nieuwe zakken. Toen ik midden in de jaren 80 startte met werken, was deze methode enorm populair. Het heette toen cup-KID, ofwel kunstmatige inseminatie met donorsperma in de baarmoederhals.” 

“Hierbij wordt een plastic cup tegen de baarmoederhals geplaatst. Een arts kan dat doen maar jijzelf ook. De KID-cup lijkt op een menstruatiecup, maar heeft nog een slangetje en een witte klem waardoor je het geheel luchtdicht kan maken en het kapje zich vast ‘zuigt’ op de baarmoederhals. Op het uiteinde van de slang zet je vervolgens een spuit met onbewerkt donorzaad, je drukt de klem opnieuw in en ... bam, het zaad schiet als het ware tot in de baarmoederhals. Heel simpel en efficiënt.”

Ondertussen is de cup-KID in onbruik geraakt in de meeste fertiliteitscentra in België. “Daar is een simpele reden voor: sinds we eind de jaren 80 opgeschrikt werden door de aidsepidemie geeft men de voorkeur aan donorzaad dat ‘gewassen is’. In het labo halen ze via een procedure de zaadcellen uit het zaadvocht, en is het risico om het aidsvirus of andere infecties door te geven heel sterk verkleind. Alleen moet het ‘gewassen’ donorzaad rechtstreeks in de baarmoeder ingebracht worden via intra-uteriene inseminatie (IUI). Dat kan je niet zelf doen.” 

“Bovendien toonden een heleboel studies destijds aan dat de kans op een zwangerschap veel hoger lag bij IUI dan bij inseminatie in de baarmoederhals. Bij IUI weet je namelijk door middel van echo’s, bloedanalyses en hormoonspuitjes om de eisprong uit te lokken exact wanneer een vrouw ovuleert. Dat kan mogelijk mee de hogere slaagkans verklaren”, vertelt Tournaye. “Een kleine nuance: tegenwoordig worden die oudere studies in twijfel getrokken omdat ze niet steeds perfect zijn uitgevoerd.” 

En wat als de man trage zwemmers heeft? “In theorie kan de cup-KID geen soelaas bieden. Dan moeten de slechte zwemmers nog steeds op eigen, beperkte kracht richting eileider gaan. IUI is beter geschikt. Dan worden de beste zwemmers geselecteerd in het labo en dichter bij de eicel gedeponeerd.” 

Prijzige bedoening

Binnen enkele maanden zou Béa Fertility de eerste kits voor zelfinseminatie op de markt brengen. Het prijskaartje: 300 pond (ongeveer 350 euro) per bestelde doos. Daar moet de fertiliteitsarts toch smakelijk om lachen. “Momenteel kan je gelijkaardige cups online bestellen. Het enige verschil? Ze zien er iets minder elegant uit en het komen niet in een flashy verpakking, maar je betaalt er dan 20, 30 of 40 euro voor. Gewoon ‘insemination cup’ ingeven op Google, en je krijgt tal van voorbeelden.” 

Dat zelfinseminatie in België voorkomt, staat vast. Maar hoe vaak? Dat weet niemand. “Dat gebeurt allemaal onder de radar. Waarmee ik niet wil zeggen dat het verkeerd is, hé. Ik ken ook patiënten die deze techniek hebben toegepast. Maar we kunnen de cijfers niet in kaart brengen”, aldus Tournaye. “In het Verenigd Koninkrijk en Nederland zijn zelfinseminaties via de zogenoemde back street arrangements wel een gangbare praktijk. In die landen is de anonimiteit van donoren afgeschaft en zijn de wachtlijsten lang. Onder andere hierdoor gaan veel mensen via-via, in pubs of op sociale media op zoek naar donoren voor zelfinseminatie.”

Voordelen en nadelen

De zelfinseminatiecups bieden een heleboel voordelen. Een: je kan het thuis doen en zit niet met de stress van doktersafspraken. Tournaye knikt: “Als je de instructies volgt, is het zelfs redelijk simpel om uit te voeren.” Twee: er komen geen hormonale spuiten aan te pas om een ovulatie op te wekken. “Tegenwoordig kan je je cyclus en eisprong goed in de gaten houden met allerlei apps.” 

Tournaye: “Wanneer je de ovulatie niet perfect kunt inschatten, is het zelfs voordelig om cups te gebruiken. Onbewerkt donorzaad kan tot twee dagen overleven in de baarmoederhals en zich verspreiden richting eileiders. Gezuiverd donorzaad is ontdaan van alle beschermende vloeistof, dus is binnen de dag verdwenen.”

Desondanks schuilen er potentiële addertjes onder het gras. “Er is geen medische controle. Je moet dus 100 procent zeker zijn dat jouw ‘wilde’ donor  te vertrouwen valt en volledig gezond is. Daarnaast kan er op juridisch vlak vanalles mislopen. Als je zelf een donor kiest, kan hij op eender welk moment bezoekrecht eisen. Anderzijds kan een koppel of wensouder plots alimentatiegeld vragen aan zo'n donor. Via de officiële zaadbank heeft een donor daarentegen geen juridische rechten of plichten.” 

Dat Béa Fertility net voet aan wal zet in het Verenigd Koninkrijk, vindt Tournaye niet verrassend. “Veel fertiliteitsbehandelingen gebeuren daar in privéziekenhuizen en zijn dus ontzettend duur. Logisch dat er naar meer democratische oplossingen gezocht wordt. In België worden inseminaties wel terugbetaald. Enkel voor de stalen met het donorzaad moet je betalen. Het invriezen, de administratieve kost, het transport ... Allemaal samen kost dat makkelijk 200 à 400 euro”, legt hij uit. “Ook IVF, de meest luxueuze inseminatie, zeg maar, wordt terugbetaald. Je moet dan enkel betalen voor extra kosten en remgelden zoals bloedafnames, echografieën, ... Daarvoor moet je ongeveer 400 à 500 euro uit eigen zak neertellen.”