Gezond en gelukkig leven begint hier en nu

Abonneer

“Zelfs zin in seks hangt samen met geur.” Joke vertelt hoe ingrijpend het is als je niet meer kan ruiken

doorFleur De Backerop 22/03/2022

“Dat je niet op je neus kan rekenen, maakt je erg onzeker. Je kan niet eens ruiken of je stinkt.” Sinds corona waarderen we onze reukzin een tikkeltje meer. Maar wie aan ‘anosmie’ of geurverlies lijdt, beseft pas echt hoe cruciaal dat zintuig is. Joke Boon vertelt over haar leven zonder geur en hoe je reukzin ook jouw leven bepaalt, zelfs al besef je het niet. “Mama’s vinden de geur van hun baby de allerlekkerste. Die ervaring moet ik missen.”

Blind worden? Een ramp. Nooit meer kunnen horen? Doe me dat alsjeblieft niet aan. Aapjes, mini-boeddha’s en uiltjes beelden het tot in den treure uit: horen, zien en zwijgen. Maar over hun geurzin wordt geen gebaar gerept.

We stonden er met andere woorden niet altijd bij stil, het belang van je geur (en in het verlengde daarvan je smaak). Stonden, want het welbekende coronavirus bracht daar verandering in. Covid-19 wist tot nog toe al voor heel wat zaken een stokje te steken. Dat ook onze smaak- en geurzin daartoe behoren, blijkt uit een grootschalig onderzoek van Vlaamse en Duitse wetenschappers. Ongeveer de helft van alle Covid-19-patiënten ervaart geurverlies. In de meeste gevallen is het fenomeen tijdelijk, maar zo’n vijf procent van de getroffen mensen heeft langdurig last van een verminderd reukvermogen.

Anosmie sinds haar vierde

Nooit eerder was Anosmia Awareness Day, dat elk jaar plaatsvindt op 27 februari, dus zo actueel. Anosmie, ook wel anodmie of anosfresie genoemd, is het gebrek aan reukzin. Anosmie betekent niet altijd dat je helemaal niets meer kan ruiken: het is ook mogelijk om anosmie te ontwikkelen voor enkele specifieke geuren.

“Bij een heel klein percentage van de mensen is anosmie aangeboren”, vertelt de Nederlandse Joke Boon, ervaringsdeskundige. “Maar de meerderheid verliest in de loop van zijn leven de reukzin. Bij mij was dat op mijn vierde, na een behandeling aan mijn amandelen en een zware verkoudheid. Het kan ook door een hoofdtrauma, een virusinfectie zoals griep of corona, door HIV, (de behandeling van) kanker, poliepen, lever- en nierziekten, de ziekte van Parkinson, en het is ook een van de eerste tekenen van alzheimer.”

Battle of the senses

De voormalige verpleegkundige, journaliste en auteur vertelde over haar ervaringen in een online rubriek voor dagblad ‘Trouw’ en schreef er twee boeken over: ‘Het mysterie van de reuk’ en ‘Eerste hulp bij reukverlies’. “Ik kampte doorheen mijn leven met allerlei vragen over mijn anosmie, werd geconfronteerd met onverwachte uitdagingen. Ik zocht naar een gids die mij antwoorden kon bieden, maar die bleek niet te bestaan. Mijn echtgenoot zei me: ‘Waarom schrijf je dat boek dan zelf niet?’ Het betekende het startschot voor jarenlange research, uitgebreid contact met lotgenoten en vele interviews met artsen en deskundigen.” 

Joke Boon stopte met andere woorden al veel energie in anosmie, en in het bijzonder het meer bekend maken van de problemen rond niet meer kunnen ruiken. Ze is dan ook een vrouw met een missie. “Je kan niet zien aan iemand of die kan ruiken of niet. Reukvermogen vindt heel onbewust plaats, en precies dat aspect zorgt ervoor dat mensen er soms denigrerend over doen.”

“Ik heb mijn hele leven gehoord: blind en doof zijn is veel erger”, vervolgt ze. “Maar het is geen battle of the senses. Je hebt vijf zintuigen die stuk voor stuk de werkelijkheid om je heen scheppen. Je geur bepaalt tot negentig procent je smaak. Verlies je je reukvermogen, dan ben je dus meteen twee zintuigen kwijt. Het kan écht een handicap zijn. En het heeft zoveel meer nadelige gevolgen dan algemeen aangenomen wordt.” 

Sterke link met depressie

Mensen met anosmie kunnen geen brand, gas of bedorven voedsel ruiken. “Dat geeft je zelfvertrouwen een flinke knauw. Je kan ook niet ruiken of je stinkt. Dat je niet op je neus kan rekenen, maakt je erg onzeker”, bevestigt Joke Boon. “Maar je mist ook de aangename geuren, die bijvoorbeeld heel belangrijk kunnen zijn voor hechting. Neem nu de geur van je kindje: als kersverse moeder zag ik hoe andere mama’s heerlijk liefkozend aan hun baby’tje snuffelden. Ze vonden de geur van hun oogappel de allerlekkerste ter wereld. Die ervaring moet ik door anosmie missen.”

Geuren beïnvloeden zoveel aspecten van het leven. Het is dan ook niet onlogisch dat er een sterke link is tussen anosmie en depressie, aldus Joke. “Beeld je in: je wandelt door het bos. Je bent omringd door rustgevend groen, hoort de vogeltjes fluiten en voelt een takje onder je voeten kraken. Maar dat wat een bos écht tot een bos maakt - de geur van de ongerepte natuur - dat mis je. Er ontstaat vervreemding. Maar omdat je geur zo onbewust ervaart, link je dat lege gevoel en dat gemis niet met anosmie.”

Hetzelfde geldt voor seksualiteit, zegt ze. “Lust en zin in seks, dat hangt sterk samen met geur. Wie zijn reukvermogen verloren heeft, kan te maken krijgen met seksuele problemen. Je geraakt niet meer opgewonden omdat je hersenen niet langer op dezelfde manier getriggerd worden. Maar ook die problematiek wordt niet altijd gelinkt aan anosmie.” 

Kleur en textuur

Wat eten en drinken betreft, worden andere zintuigen veel belangrijker bij anosmie. “Ik lust bijvoorbeeld geen wit eten, zoals bloemkool of asperges. Het ziet er smaakloos uit, daarom kies ik altijd voor kleurrijke ingrediënten”, vertelt Joke. “Als jong meisje lustte ik na het verlies van mijn geurzin plots ook geen slijmerig eten meer.”

Het mondgevoel, de textuur en de temperatuur van eten worden belangrijk. “Zonder reukvermogen kan je nog wél de tongsmaken - zoet, zuur, zout, bitter en umami - waarnemen. Maar is je eten te warm of te koud, dan kan dat niet meer en smaakt je maaltijd naar niets meer.”

Auteur van kookboeken

Opvallend: Joke Boon schrijft kookboeken. Niet iets dat je zou toeschrijven aan iemand die niet kan ruiken, maar de Nederlandse bewijst dat het perfect kan. “Toen ik als jong meisje het huis uitging, gaf mijn moeder me een aantal kookboeken mee. Ze drukte me op het hart dat als ik me altijd aan de verhoudingen hield, het qua smaak nooit kon misgaan. Ik raakte verkocht aan kookboeken, verslond de ene na de andere. En zo kreeg ik een mooi zicht op wat gebalanceerde smaken precies zijn. Als ik recepten ontwikkel, laat ik mijn man, kinderen en vrienden ook altijd proeven. Heel soms geven ze me tips om nuances te veranderen, maar op de een of andere manier schijn ik het heel goed aan te voelen.” (lacht)

“Als je je reukvermogen verliest en je geurzin na weken nog niet is teruggekomen, kunnen mensen heel wanhopig worden”, weet Joke Boon. “Ik raad die mensen aan om er veel over te lezen, niet op te geven en er je weg in te vinden. Dat heb ik ook gedaan, en geloof me: een leven zonder reuk is ook heel leuk.” (lacht)

7 tips voor mensen met anosmie 

Sinds ze zich zo intensief en gepassioneerd toelegt op sensibilisering rond anosmie, loopt Boons mailbox over met vragen van bezorgde lotgenoten. Ben je je reukvermogen verloren? Joke Boon geeft 7 praktische tips.

1. “Plaats een rook- en brandmelder op elke verdieping en een gasmelder als je een gasaansluiting hebt. Zo win je een beetje zelfvertrouwen terug. Leg ook een branddeken in je keuken en hou bij het koken altijd het deksel van de pot in de buurt. Je ruikt niet of je eten aanbrandt. Als de vlam in de pan slaat kan je snel reageren, door bijvoorbeeld het deksel op de pan te doen en zo de zuurstof weg te nemen.”

2. “Zet een kookwekker. Je hebt net je eten in de oven gezet als de telefoon gaat. Een vriendin belt en het gesprek duurt veel langer dan je had gedacht. Je bent afgeleid. Maar je ruikt niet of het eten in de oven al klaar is. Met een kookwekker hou je jezelf bij de les en vermijd je een hongerige maag, teleurstelling en zelfs brand.”

2. “Kook je eten zelf. Als je zélf een ui snijdt, een wortel schilt, het vlees bakt en de pasta kookt weet je precies wat je hebt klaargemaakt. Het zijn extra prikkels, extra zintuiglijke waarnemingen die ervoor zorgen dat je meer plezier aan je maaltijd hebt.”

3. “Ben je bang dat je stinkt? Ik heb me lange tijd vaker gewassen dan nodig. Tot iemand zei dat er, zolang je geen aandoening hebt aan de zweetklieren, geen enkele reden is om vaker en meer zeep te gebruiken dan iemand zonder anosmie. Houd dat in je achterhoofd. Heb je spannende dag voor de boeg? Stop dan een flesje deodorant in je tas. Dan kan je altijd wat bijspuiten en ben je zeker.”

4. “Kies voor bubbels in plaats van wijn. Voor mensen met anosmie smaakt rode, witte en roséwijn precies hetzelfde. Oké, je proeft de temperatuur en eventueel de zuurtegraad van de drank. Maar daar stopt het helaas. Ik raad daarom aan om een glaasje bubbels te drinken: door de bubbels geniet je van een extra dimensie.”

5. “Ben je een theeleut? Ga dan voor gemberthee, muntthee of zoethoutthee. De smaak van de meeste thees wordt bepaald door hun aroma. Dat kan je niet langer ruiken. Met wat stevigere drankjes als gemberthee, muntthee of zoethoutthee kan je dankzij je tongsmaken toch genieten.”

7. “Smaakt je eten flauw? Gebruik citroensap in plaats van zout. Ik hoef het je niet uit te leggen: veel zout toevoegen is niet gezond. Citroensap is een prima alternatief om de smaken van je gerecht extra in de verf te zetten. Een klein kneepje in de citroen werkt al om je maaltijd naar een hoger en smakelijker niveau te tillen.”