Gezond en gelukkig leven begint hier en nu

Abonneer

1 op de 10 denkt dat corona bedacht werd om de bevolking te reduceren. Zo vermijd je volgens experts verhitte discussies met complotdenkers

doorRedactieop 22/12/2021

4 tot 12 procent van de Vlamingen gelooft in samenzweringstheorieën, 10 procent denkt dat corona bedacht werd om de wereldbevolking te reduceren. Dat blijkt uit onderzoek van KU Leuven. Een conflictbemiddelaar en cultuursocioloog lichten toe hoe iemand een ‘complotdenker’ wordt en wat je kan doen om onaangename disputen met andersdenkende vrienden of familieleden te vermijden. “Hoe extremer je bent in jouw standpunt, hoe meer de ander uiting zal geven aan exact het tegenovergestelde.”

We doen het vaak snel en zonder nadenken: mensen met heel andere ideeën over oorzaken of aanpak van de coronacrisis neerzetten als complotdenkers, idioten of wappies, zoals ze bij onze noorderburen worden genoemd. Maar uit onderzoek van de KU Leuven, onder leiding van prof. Hans De Witte, Lara Boll en Anahi Van Hootegem, blijkt nu dat die groep misschien wel groter is dan we denken. 

Bijna 13 procent van de ondervraagde Vlamingen denkt dat het coronavirus in een laboratorium werd ontwikkeld op basis van een plan dat voor ons geheimgehouden wordt. Net geen 11 procent stond achter de stelling dat “het verloop van de pandemie het gevolg is van iemands wens om de wereldbevolking te reduceren”. Wat het geloof in samenzweringstheorieën betreft, variëren de percentages tussen ongeveer 4 en 12 procent. 

Onzichtbare macht

Dat zoveel mensen in complottheorieën geloven, heeft veel te maken met onzekerheid, weet Stef Aupers, cultuursocioloog en hoogleraar mediacultuur aan de KU Leuven. “En dan denk ik niet alleen aan persoonlijke, maar vooral aan sociale onzekerheid. Dat mensen het gevoel hebben dat ze de samenleving niet meer kunnen begrijpen en beheersen. Dat ze denken dat onze overheid er bijvoorbeeld niet is om burgers te beschermen, maar steeds meer tegenover haar burgers staat. Ze hebben het idee dat ze nergens meer van op aan kunnen en op niemand in hun omgeving kunnen vertrouwen.” 

“Eigenlijk gaan complottheorieën over macht die onzichtbaar is geworden. Want wie heeft de macht, waar ligt de macht en hoe wordt die macht gebruikt? Het probleem is dat het erg onduidelijk is geworden waar die macht precies ligt. Vroeger had je een burgemeester en een dorpsraad en was je goed op de hoogte wie waar verantwoordelijk voor was. Nu ligt de macht geregeld niet eens meer bij je nationale regering, maar steeds vaker bij bijvoorbeeld de Europese Unie of machtsblokken als China en Rusland. Macht is gemondialiseerd en daarmee veel ondoorgrondelijker geworden, waardoor we veel meer nadenken en fantaseren over waar die macht zich nu situeert.”

Vloggers en influencers

Voor mensen die dat verder willen uitspitten, zijn vooral sociale media dankbare kanalen. Zeker omdat iedereen er razendsnel informatie kan uitwisselen. Een paar influencers, modellen en vloggers begonnen vorig jaar kritische kanttekeningen bij het coronabeleid te plaatsen, zoals Charlotte Stoffels bij ons en Doutzen Kroes en Famke Louise in Nederland.

Stef Aupers: “Daaraan zie je dat complottheorieën meer mainstream zijn geworden en zich niet enkel bevinden in de krochten van het ­internet. Het publiceren van informatie gebeurt ook niet alleen meer door journalisten en wetenschappers, omdat ontevreden burgers daar niet meer zomaar alles van aannemen. En omdat je op internet gewoon je eigen verhaal kan vertellen. Als expert kan je dan wel zeggen dat die informatie niet klopt, maar dan vinden complotdenkers altijd wel iets buiten de gewone mediakanalen om dat hun visie ondersteunt – informatie die ook nog eens bekrachtigd wordt door gelijkgestemde groepen. Bijbehorende algoritmes zorgen dan weer dat je nog meer bevestigende info te zien krijgt over dat waar je heilig in gelooft.”

Een kwestie van identiteit

Er zijn trouwens niet eens complottheorieën nodig om ervoor te zorgen dat we met het vingertje naar elkaar wijzen. Zeker nu de pandemie veel langer duurt dan eerst gedacht en ons geduld nog meer op de proef gesteld wordt. In de eerste golf was er meer samenhorigheid. We klapten in de lente van 2020 onze handen stuk voor de zorghelden, stonden samen op straat te zingen, dansten en masse op ‘Jerusalema’ en deden boodschappen voor ­bejaarde buren of vrienden in quarantaine. Vandaag, midden in coronagolf nummer vier, lopen de discussies over de vaccinaties en de beperkingen hoog op. 

Stef Aupers: “In die discussies gaat het niet om de thema’s zelf, maar om iets veel fundamentelers, namelijk je identiteit. Als je een antivaxer bent, betekent dat niet meteen dat je tegen vaccinaties bent, maar wel tegen het feit dat een vaccin jou wordt opgelegd. En dat je het niet vanzelfsprekend vindt dat de overheid, media en wetenschap bepalen wat goed is voor ons als bevolking. Het gaat niet over één mening of één thema, maar over identiteit. En mensen voelen zich behoorlijk gekrenkt als je hen raakt in hun identiteit.”

Even uitstellen

Daarom is het zo belangrijk dat we het niet hebben over wie gelijk heeft, maar over waar je zorg voor wil dragen en waarom dat voor jou essentieel is. Conflictbemiddelaar Kathleen Croes verwoordt het als volgt: “Hoe meer we echt gaan luisteren naar wat voor de ander aan de basis ligt van hun ideeën, waar de ander zorg voor draagt en belangrijk vindt, hoe groter de kans dat je samen tot een nieuw inzicht kan komen. En hoe groter de kans dat de ander zijn eigen gedachten in vraag wil stellen. Het is pas dan dat dingen kunnen veranderen. Niet door de ander te willen veranderen of van andere informatie te voorzien, hoe tegenstrijdig dat misschien ook lijkt.”

Een belangrijke voorwaarde voor een vruchtbaar gesprek is ook dat je er genoeg ‘zuurstof’ voor hebt. Dat betekent dat als je voelt dat je niet vanuit rust en gelijkwaardigheid het gesprek kan aangaan, je beter nog even kan wachten. “Een paar minuten, een uur of desnoods een paar dagen. Merk je dat je het moeilijk kan laten om niet meteen in volle emotie te reageren, haal dan even bewust een paar keer diep en rustig adem. En spreek af dat je er later op wil terugkomen wanneer je kalmer bent. Want als je allebei op hetzelfde moment gehoord wil worden, zal niemand luisteren. Weet dat hoe extremer we zijn in ons standpunt, hoe meer de ander uiting zal geven aan exact het tegenovergestelde. Praten over onze noden verbindt ons.”

Overeenkomsten

Zulke gesprekken vergen natuurlijk meer moed dan ­gewoon je mening deponeren. Maar het mooie daarvan is dat je er én iets van kan leren én dat je er zelfs achter kan komen dat wat tegengesteld lijkt, uiteindelijk meer op elkaar lijkt dan je dacht, vinden zowel de conflictbemiddelaar als de cultuursocioloog.

Stef Aupers: “Als je goed kijkt naar wat complotdenkers denken en doen, zie je dat ze eigenlijk heel dicht bij het democratische ideaal staan. Het zijn erg mondige en kritische burgers die in sommige opzichten misschien een beetje doorslaan, maar die in elk geval niet alles voor zoete koek slikken of volledig vertrouwen op wat de overheid heeft bedacht.”

Kathleen Croes: “En als je je verdiept in de belangen van die ander, dan zit daar meestal ook iets waardevols voor jou in. Want we willen allemaal controle over ons eigen leven, voor elkaar zorgen, zekerheid hebben en zo goed mogelijk omgaan met alle uitdagingen. Uiteindelijk hebben we vaak meer overeenkomsten dan we op het eerste gezicht denken.”

3 x beter corona-communiceren

1. Vraag je eerst af wat jouw doel is als je met iemand het gesprek aangaat: wil je gelijk krijgen of contact maken? Weet dat de bevrediging van je gelijk krijgen altijd van bijzonder korte duur is. Wil je echt contact, wacht dan een paar seconden, uren of dagen om bewust de dialoog aan te gaan in plaats van direct en emotioneel te reageren.

2. Wees nieuwsgierig naar het waarom van de uitspraak of het gedrag dat jou triggert. Waar wil de ander zorg voor dragen, waar ligt hun angst? Luister écht om dat te kunnen ­begrijpen en vraag door naar wat die belangrijk vindt.

3. Vertel open waar jouw bekommernis precies ligt zonder de ander te veroordelen. Leg uit wat jij belangrijk vindt en wat maakt dat jij zo schrikt of verrast bent. Kijk samen naar gelijkenissen en verschillen en mogelijke afspraken.