Het 'alter ego-effect’: hoe je je zelfvertrouwen boost door jezelf een andere persoonlijkheid aan te meten. “Je komt los van wie je bent en ziet wie je kan zijn”

doorNathalie Topsop 15/02/2021

Actrice Norma Jeane ging door het leven als sekssymbool Marilyn Monroe. Zangeres Beyoncé doopte zichzelf om tot podiumbeest Sasha Fierce om haar verlegenheid te overwinnen. En als Batman durft Bruce Wayne wél het kwaad bestrijden. Een alter ego is geen fabeltje: het helpt je echt je angsten te verminderen en je zelfvertrouwen te boosten, stellen psychologen. “En dat heeft niks te maken met ‘fake it till you make it’. Een alter ego is net een hulpmiddel om karaktereigenschappen los te maken die al in je zitten.” Hoe zo’n alter ego je precies kan helpen om te zijn wie je wil zijn en hoe je er eentje voor jezelf creëert, zetten twee experts voor ons op een rijtje. 

Superheld of superster: in onze jeugd transformeren we onszelf maar al te graag naar een personage dat tot onze verbeelding spreekt. Even lijkt het dan alsof we zelf superkrachten hebben. Helaas laten we als volwassenen die verbeeldingskracht varen: doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg, geldt dan als adagium. Een fout van formaat, vindt Amerikaans businesscoach Todd Herman. 

Al meer dan twintig jaar lang begeleidt hij atleten, ondernemers en artiesten. Tijdens zijn gesprekken met de sportmannen en -vrouwen viel hem één ding op. De sporters die het succesvolst waren, maakten allemaal gebruik van dezelfde tool: op het veld waanden ze zich iemand anders. Die andere persoon was niet toevallig de betere versie van henzelf. Zelfverzekerder, onbevreesder, sneller, verbetener: in de huid kruipen van die betere persoon hielp de atleten om hun hindernissen te overwinnen en hun doel te behalen. Todd verdiepte zich in de materie en schreef er een boek over: ‘The Alter Ego Effect’. Daarin poneert hij dat zo’n alter ego hebben helemaal geen gek idee is. Sterker nog: het zit ingebakken in de menselijke persoonlijkheid. 

Het ‘Batman-effect’ onderzocht

Psychologen Rachel White, Emily Prager en Ethan Kross vroegen 180 kleuters om zo lang mogelijk aan een saaie maar belangrijke computertaak te werken. Ze mochten zelf bepalen wanneer ze pauzeerden.

De kinderen werden opgedeeld in drie groepen. Groep één kreeg de opdracht zichzelf regelmatig af te vragen: ben ik hard aan het werk? Groep twee moest zich die vraag stellen vanuit de derde persoon: werkt Jantje hard? Aan groep drie werd gevraagd om een superheld uit te kiezen. Zij kregen een cape aan en moesten zich afvragen: is Batman hard aan het werk? 

De kinderen die zich voordeden als superheld lieten zich het minst afleiden: de verklede kleuters besteedden 20 procent meer tijd aan hun taak dan hun leeftijdgenoten uit de eerste groep. De onderzoekers vermoeden dat kinderen in de rol van superheld meer afstand konden nemen van hun eigen impulsen en meer doorzettingsvermogen toonden. Dat ze ‘hun’ superheld niet wilden teleurstellen, is ook een mogelijkheid.

Je eigen niet te stoppen held

Het ontstaan van het alter ego – Latijn voor ‘andere ik’ – hebben we te danken aan de Romeinse filosoof Cicero. Die lanceerde de term in een brief naar zijn vriend en raadsman Atticus: “Jij bent als een tweede broer voor me, een alter ego aan wie ik alles kan vertellen.” Van daaruit evolueerde de betekenis van ‘een persoon met wie je zo close bent dat hij bijna een essentieel deel van je lijkt’ tot ‘een tweede persoonlijkheid waarmee je je onderscheidt van je werkelijke identiteit’.

Een goed, recent voorbeeld hiervan is Sasha Fierce, de alternatieve persoonlijkheid van superster Beyoncé. Een sensueel loopje, een go-gettermentaliteit, een zelfverzekerde attitude: Sasha Fierce was alles wat de Amerikaanse zangeres voorheen niet helemaal durfde te zijn, namelijk een rasechte diva en podiumbeest. Als Sasha durfde ze dat wel. Haar verhaal inspireerde zangeres Adele: als zij Sasha Carter werd, had ze geen plankenkoorts. Alleen iets voor popdiva’s? Nee, hoor. Basketballer Kobe Bryant creëerde zijn niet te stoppen, onverschrokken ‘Black Mamba’-alter ego in een periode dat hij privé door een zwaar dal ging: “Op het veld moest ik mezelf kunnen afscheiden van ‘Kobe met de problemen’.”

“Toch hoef je geen beroemdheid of topatleet te zijn om jezelf zo’n alter ego aan te meten”, zegt Todd. De kans is trouwens groot dat je er al ervaring mee hebt, vanuit je kindertijd. “Voor faalangst, uitstelgedrag en allerlei andere typische ‘volwassen’ kwalen, gebruikten we als kind onze verbeeldingskracht: even waren we iemand anders – een superheld, een piloot, een ontdekkingsreiziger – en konden we proeven van diens talenten. Als volwassene neemt de angst en het ‘wat als’-denken het echter van ons over.” Terwijl net daar het alter ego van pas kan komen: verandering van perspectief helpt je om emoties en stress onder controle te houden, stellen zowel Todd Herman als Ethan Kross, een hoogleraar psychologie die onderzoek deed naar het alter-ego-effect bij kinderen.

‘Met ‘fake it till you make it’ heeft dat niks van doen, onderstreept Todd. “Het alter ego is net een hulpmiddel om bepaalde karaktereigenschappen los te maken die al in je zitten. Heel wat mensen zien eigenschappen als iets vaststaands. Je persoonlijkheid is geen onveranderlijke kern, het is een multifaceted self: vele verschillende aspecten samen vormen je persoonlijkheid. Afhankelijk van de context wordt een bepaald deel meer naar de voorgrond geschoven, terwijl een ander deel dan minder aan bod komt. Met een alter ego kom je los van wie je bent, en zie je wie je kunt zijn. Het is géén verandering van persoonlijkheid, wel van mindset: het is alsof je in Spotify switcht tussen verschillende afspeellijsten.”

Uitzoomen helpt

Op eigen bodem noemt psychologe Penelope Makris het alter-ego-effect een verregaande vorm van ‘selfdistancing’, een techniek die mensen vaak (onbewust) toepassen. Stel je een potentieel stressvolle situatie voor, zoals een ­videocall met de voltallige directie. Stotteren, rode vlekken, technische problemen: je ziet het scenario al helemaal voor je ... en even later wordt het een selffulfilling prophecy, net omdat je zo gefocust bent op je angsten. 

“In zo’n situatie kan het helpen om uit te zoomen. Selfdistancing, dus. Je kijkt dan niet langer naar dat ene struikelblok, maar naar het totaalplaatje. En dan besef je opnieuw wat er echt toe doet: de inhoud. Hoe verder je jezelf buiten de situatie plaatst, hoe meer overzicht, en hoe rationeler je alles kan bekijken. Zo voel je je minder zenuwachtig en kan je efficiënter te werk gaan.”

“Je inbeelden dat je niet jezelf maar een vriend(in) adviseert, is ook een voorbeeld van selfdistancing of het alter-ego-effect. Deze techniek wordt vaak gebruikt om de strijd met onze innerlijke criticus aan te gaan”, vervolgt de psychologe. ‘Voor onszelf zijn we vaak de strengste recensent: we focussen op negatieve gedachten en blijven hangen bij alles wat niet lukt. Maar net daardoor steken we onszelf stokken in de wielen. Een perspectiefwissel helpt een eind te maken aan deze vorm van zelfsabotage. Nog een stap verder dan een vriend(in) adviseren, is in de huid kruipen van een ander personage. Geef je verbeelding dus gerust een kans, en waan je eens Beyoncé of Batman.”

Zo kweek je je eigen alter ego

1. Benoem wat je wil 
Todd Herman: “Onzekerheid, angst voor wat anderen van je zullen denken: dat is je vijand aan het werk. Hij zorgt ervoor dat je minder goed presteert dan je zou kunnen en geen risico’s durft te nemen. En wat je niet ziet, is altijd enger – denk maar aan de film ‘Jaws’. Het is dus belangrijk om dingen concreet te maken. Zowel datgene waar je bang voor bent als datgene wat je wil ­bereiken, krijgen vorm als je het durft te benoemen.”

Penelope Makris: “Door afstand te nemen van jezelf en jezelf even door de ogen van iemand anders te bekijken, word je milder en leer je jezelf beter inschatten. Mensen denken in verhalen. Er is geen snellere manier om een emotie op te roepen en iets te visualiseren dan door een sterk verhaal te vertellen. Wat wil je bereiken? Hoe wil je jezelf veranderen? Geef jezelf de hoofdrol in je eigen verhaal en bepaal hoe je je voelt en gedraagt.”

2. Baken je speelveld af 
Todd Herman: “Iedereen speelt meerdere rollen in het leven: werknemer, vriend(in), partner ... Er is dus geen ene authentieke ‘ik’, maar er zijn verschillende ‘ikken’, afhankelijk van de situatie en de rol die je op dat moment speelt. Als moeder komt bezorgdheid van pas, als bedrijfsleider iets minder. Waarom zou je dan op je werk de zorgende mama uithangen? Een alter ego helpt je schakelen: je kunt bepaalde eigenschappen ‘lenen’ van dat personage en inzetten in een specifieke context. Een ‘totem’ – zoals een accessoire of kledingstuk – kan helpen schakelen tussen de verschillende rollen. Denk maar aan de kenmerkende coltrui van Steve Jobs of de rode lipstick van Marilyn Monroe.”

3. Kies je superkrachten
Todd Herman: “De eigenschappen van je alter ego bepaal je zelf: selecteer de krachten die jij nodig hebt om ervoor te zorgen dat je als je beste zelf naar voren komt in een specifieke rol. Begin bij bijvoeglijke naamwoorden die je nodig hebt, bijvoorbeeld assertief of extravert. Bedenk daarna op wie je je alter ego wil baseren: wie bewonder je, en waarom?”

Penelope Makris: “Een belangrijke voetnoot is dat je eerst goed moet reflecteren over wat die specifieke eigenschap precies betekent voor jou: als je assertiever wil worden, hoe uit zich dat dan concreet? Wat doe je dan wel of niet? Hoe gedraag je je dan? Mensen hebben vaak een onrealistisch ideaalbeeld van een bepaalde eigenschap, waardoor ze vastlopen in hun plannen. Stel stapsgewijze doelen: Wat betekent deze eigenschap voor mij? In welke context wil ik mijn alter ego inzetten? Op welke manier ga ik deze eigenschap trainen? Ga ermee aan de slag, maar geef jezelf tijd om het te leren. Succeservaringen geven je zelfvertrouwen een boost en counteren zo het automatische negativisme.”