Leerkracht Elke introduceert het vak ‘Emotionele intelligentie’. “Een student met meer zelfkennis is succesvoller”

doorRedactieop 25/09/2021

Leerkracht Elke Keersmaekers miste op school een vak over emotionele intelligentie, dus besliste ze om zelf een cursus in elkaar te boksen. Ondertussen schreef ze ook een boek over het thema. “Sommige zeer intelligente leerlingen slagen er niet in om een universitair diploma te behalen, ondanks hun sterke cognitieve vaardigheden. Dat heeft te maken met een gebrek aan zelfbeheersing en discipline.” We vroegen haar om een woordje uitleg én haar meest praktische tips voor jongeren en hun ouders. 

Wat heb je nodig om goede studieresultaten te bereiken? Veel mensen zullen op die vraag antwoorden dat een hoog IQ een voorwaarde is voor academisch succes. Dat klopt gedeeltelijk, maar daarnaast zijn er nog een hele hoop minder meetbare vaardigheden die kunnen helpen om te slagen in het leven. Daarvoor is meer nodig dan wiskundig inzicht, technische bagage en kennis van een correcte grammatica. Goed kunnen omgaan met je emoties, optimistisch en hoopvol in het leven staan en empathisch kunnen communiceren is minstens even belangrijk, maar komt niet bij iedereen vanzelf.

IQ versus EQ

Leerkracht klassieke talen Elke Keersmaekers stelde vast dat veel van haar beloftevolle studenten niet het gewenste succes behaalden wanneer ze aan hun academische studies begonnen. “Sommige zeer intelligente leerlingen van wie we hoge verwachtingen hadden, bleken er niet in te slagen om een universitair diploma te behalen, ondanks hun sterke cognitieve vaardigheden. Dat had uiteraard niet met de leerstof te maken, maar met een gebrek aan zelfbeheersing en discipline.” 

“Studenten die heel goed presteerden in het middelbaar onderwijs, waren niet in staat om te gaan met de vrijheid die ze kregen op de universiteit”, zo gaat de leerkracht verder. “Dat deed mij beseffen dat we in ons onderwijssysteem heel erg inzetten op cognitieve prestaties, maar voorbijgaan aan een heleboel andere kwaliteiten die minstens even belangrijk zijn om een succesvol leven uit te bouwen. Zelfkennis is daarbij van het grootste belang, en net dat ontbreekt bij heel veel jongeren.” 

Volgens Keersmaekers kiezen jonge mensen dikwijls om de verkeerde reden voor een ­bepaalde studierichting, terwijl het cruciaal is om dicht bij jezelf te blijven en iets te doen waar je je goed bij voelt als je gelukkig wil worden. “Achttienjarigen zijn nog volop in ontwikkeling. Het is helemaal niet evident om op die jonge leeftijd al een levensbepalende keuze te maken. Ik wilde mijn studenten helpen om meer inzicht te krijgen in zichzelf en het proces dat nodig is om een gevoel van welbevinden te bereiken.” 

En dus verdiepte Elke zich in het begrip emotionele intelligentie. Ze ontwikkelde een cursus om jongeren handvatten aan te reiken en inzichten te geven die hen de rest van hun leven kunnen helpen bij het reguleren van hun emoties, het ontwikkelen van empathie en het vergroten van hun veerkracht. Ze besliste de cursus aan te bieden als keuzevak in de derde graad van de school waar ze lesgaf. Ondertussen zit de les al twee jaar lang elk ­semester bomvol en zijn er zelfs wachtlijsten om het vak te volgen. Vanaf september zal Elke de cursus ook aanbieden in de lerarenopleiding van de Thomas More Hogeschool. Hiermee hoopt ze niet alleen leerkrachten in spe te bereiken, maar ook leerlingenbegeleiders en mensen die nu al voor de klas staan.

Puberverdriet

Als leerkracht met twintig jaar ervaring en moeder van drie tieners weet Elke Keersmaekers als geen ander wat de problemen zijn waar jongeren op die leeftijd mee worstelen. In haar boek gebruikt ze voorbeelden uit de praktijk, die ze aanvult met theorieën uit de positieve psychologie en concrete opdrachten waar jongeren en hun ouders mee aan de slag kunnen gaan. “Ik kom vaak in contact met ouders die in paniek slaan wegens het gedrag van hun puberkinderen. Ze denken dat hun zoon of dochter abnormaal is en professionele hulp nodig heeft. Maar dikwijls gaat het om perfect verklaarbaar gedrag dat eigen is aan de leeftijd en de hersenontwikkeling van tieners.” 

“Ik wil mensen informeren en geruststellen, en de zaken die pubers uitspoken normaliseren. Ieder kind voelt zich weleens slecht in zijn vel. Zeker tijdens de coronaperiode hebben jongeren het zwaar te verduren gekregen. Op die leeftijd denken ze nog heel fatalistisch. Gedachten als ‘Het komt nooit meer goed’ of ‘Ik kan toch niks’ zijn typisch voor het zwart-witdenken van pubers. Maar optimisme kan je trainen als je de juiste tools in handen krijgt. Ook motivatie en zelfbeheersing zijn dingen die je jezelf kan aanleren. We kunnen jonge mensen helpen door hen ­inzichten te geven in de werking van hun emoties. In mijn cursus en mijn boek reik ik hen manieren aan om vaardigheden als hoop, zelfvertrouwen, aandacht en concentratie te ontwikkelen. Ik geef oefeningen om zichzelf beter te leren kennen en merk in de praktijk dat ze daar heel goed op reageren.” 

“Meisjes zijn van nature meestal iets sterker in emotieregulatie, maar ze worstelen vaker met gevoelens van faalangst en pessimisme. Jongens hebben doorgaans meer zelfvertrouwen en geloven sneller dat alles wel goed komt, maar ze zijn dikwijls minder empathisch en hebben baat bij meer zelfkennis. Door gerichte vragen te stellen zoals ‘Heb je het soms lastig om jezelf te motiveren?’ of ‘Verlies je soms de hoop?’ kan je een gesprek op gang brengen en hen laten nadenken over zichzelf.”

Wat vinden de leerlingen? 

Dat de cursus van Elke zijn vruchten afwerpt bewijst het grote aantal positieve reacties van leerlingen die haar keuzevak volgden. Zo ook de achttienjarige Nina Haagen, die deze zomer afstudeerde aan de middelbare school en binnenkort aan een rechtenstudie begint: “Toen ik het vak emotionele intelligentie in de keuzelijst zag staan, was ik meteen getriggerd. Ik vermoedde dat het een goede voorbereiding zou zijn in de aanloop naar mijn hogere studies, en mijn verwachtingen werden helemaal ingelost. Ik leerde er mijn zwaktes omzetten naar iets positiefs en mijn sterke punten nog beter te ontwikkelen. Zo wilde ik graag voorzitter worden van de leerlingenraad, maar had ik er soms moeite mee om rekening te houden met de mening van anderen. De cursus heeft mij geleerd om minder fel te reageren en te luisteren naar het advies van anderen.” 

“Ik leerde er ook veel over timemanagement, empathie, het belang van een goede planning en het inzetten van mijn talenten. Al die dingen komen ook wel aan bod in andere lessen op school, maar er wordt nooit zo diep op ingegaan. Je leert wel vaardigheden, maar krijgt geen inzicht in de mechanismen die erachter zitten. In de opleiding emotionele intelligentie is dat wel het geval. Ik ben ervan overtuigd dat ik na het volgen van de cursus een betere balans zal vinden tussen wat ik graag doe en wat ik moet doen in de toekomst. Die waardevolle lessen van mevrouw Keersmaekers neem ik de rest van mijn leven met mij mee.” 

Net zoals Nina hoopt Elke Keersmaekers dat scholen snel meer aandacht krijgen voor de mentale gezondheid van hun leerlingen. Omdat de thema’s die zij aanreikt in haar cursus niet meetbaar zijn, is het moeilijk om het vak emotionele intelligentie te evalueren. “Scholen verkiezen vakken die ze kunnen toetsen en werken voornamelijk prestatiegericht.” En dat is jammer, want de verhalen uit de praktijk bewijzen dat er nood is aan een cursus zoals deze. Inzetten op preventie is meer dan ooit de boodschap als we onze jongeren willen zien opgroeien tot stabiele, emotioneel intelligente en vooral gelukkige volwassenen. 

Enkele praktische tips van Elke Keersmaekers:

• “Tevredenheid en dankbaarheid zijn twee belangrijke vaardigheden om te ontwikkelen als je een gevoel van geluk wil bereiken. Ik raad mijn studenten daarom aan om een tijdje een dankbaarheidsboekje bij te houden waarin ze elke dag drie dingen noteren waarvoor ze dankbaar zijn. Ik wil hen laten stilstaan bij de kleine dingen des levens die ze anders vanzelfsprekend zouden vinden. Ik vraag hen ook om hun notities achteraf te bespreken met een ouder of een vriend die ze vertrouwen, want ook dat verhoogt het welbevinden.”

• “Stel je puber eens voor om een brief naar zichzelf te schrijven met daarin een aantal concrete doelen die hij/zij in het leven wil stellen, zowel op korte als op lange termijn. Vragen als ‘Waar zie jij jezelf over tien jaar?’ en ‘Welke toekomst heb je voor ogen?’ kunnen helpen om de doelen te verwoorden. Het is ook leuk om de brief bij te houden en tien jaar later opnieuw te laten lezen.”

• “Vraag je tiener om na te denken over activiteiten die hem/haar in een gevoel van flow brengen, dingen die ze leuk vinden om te doen en waar ze meestal ook goed in zijn. Dat helpt om zichzelf beter te leren kennen en eventueel de juiste studiekeuze te maken.”

• “Leer je kind ademhalingsoefeningen. Zeker tijdens stresserende periodes zoals examens kunnen enkele simpele trucs helpen om tot rust te komen.”

• “Laat je kind tijdens de examens niet alleen een studieplanning maken, maar ook een planning met ontspanningsmomenten. Lijst een aantal activiteiten op die helpen om tot rust te komen en waar hij/zij blij van wordt. Dat lijkt evident, maar vaak komen tieners daar zelf niet op.”

• “Jongeren hebben soms totaal geen benul van het belang van slaap. Terwijl zeven à acht uur slaap cruciaal is om goed te presteren. Zeker pubers hebben genoeg slaap nodig om te functioneren. Leer hen om naar de signalen van hun lichaam te luisteren.”