Verslavingspsycholoog over de gevaren van emotioneel kopen: “Voel je de drang om iets te kopen? Gewoon niét doen”

doorRedactieop 18/02/2021

Reikhalzend uitkijken naar het moment waarop de postbode ein-de-lijk je pakketje levert (en de kleine endorfineboost die daarmee gepaard gaat): we kennen het allemaal wel. Maar wanneer verandert onschuldig online shoppen in een regelrechte koopverslaving? Wij vroegen het aan gedragspsycholoog Paul Gheskiere. “Kenmerkend zijn de schuldgevoelens die achteraf de kop opsteken.”

Een studie van Barclaycard die in juli verscheen, wees uit dat de gemiddelde Brit dat jaar in totaal 770 pond (ofwel 883 euro) besteedde aan niet-essentiële uitgaven. De populairste aankopen waren takeawaygerechten en drankjes, kledij voor de zomer, planten en bloemen voor buiten, bakingrediënten, sterke drank, loungewear en schilderspullen. In ons land is maar liefst een half miljoen Belgen verslaafd aan shoppen. Daar moet de lockdown en het feit dat veel dagen monotoon waren wel voor iets tussen zitten, denken wij dan. Maar volgens Gheskiere, die in zijn praktijk verschillende soorten verslavingen (waaronder koopverslaving) behandelt, is koopverslaving echt iets van álle tijden.

Opgelucht gevoel

In een wereld waarin we gebombardeerd worden met op maat gemaakte advertenties, kunnen we soms niet anders dan soms bezwijken. Het vullen van een (virtueel of echt) winkelmandje is voor velen een meer dan welkome afleiding. Zeker in tijden van corona. Maar zien we ook echt een toename van emotioneel kopen? “Emotioneel kopen is een tendens die eigenlijk altijd bestaan heeft", begint Gheskiere. “Al komt het iets meer voor bij vrouwen dan bij mannen. Ik weet niet of het nu meer voorkomt door corona. Veel mensen zitten namelijk in financiële onzekerheid en letten wat op hun geld. Maar toch is er ook nog een heel grote groep mensen die zegt: ‘We mogen toch wel iéts hebben in deze tijd?’. Zij gaan op schattenjacht en, inderdaad, emotioneel shoppen. Omdat het kan.”

“We spreken over emotioneel kopen als er dingen gekocht worden die men in feite niet nodig heeft. Er is een drang om iets te kopen, een spanning waartegen men zich niet kan verzetten. Achteraf is er, zoals bij elke verslaving, een goed of opgelucht gevoel, al blijft dat niet zo lang duren. Dat alles online kan tegenwoordig maakt verslaafd raken natuurlijk des te makkelijker. Maar we mogen het goede gevoel van winkels in- en uitlopen ook zeker niet onderschatten. Vrouwen vinden dat fantastisch, dat zogenaamde funshoppen. Dat gebeurt ook heel doelbewust: ze gaan dan echt op pad omdat ze een kleed, jas of tas nodig hebben. Ze struinen alle winkels af met een vriendin en geven zichzelf de toestemming om geld uit te geven.”

Aankopen rechtvaardigen

Cliché, maar waar: funshoppen is inderdaad iets wat bijna elke vrouw wel leuk vindt. Maar tot op welk punt kunnen impulsaankopen worden weggelachen? En wanneer gaat men echt van een verslaving spreken? “We noemen iemand verslaafd als hij meer geld uitgeeft dan hij eigenlijk van plan was te doen", verklaart Gheskiere. “Als een persoon systematisch de bedragen die hij kan en mag uitgeven overschrijdt, kunnen we het een verslaving noemen. Er wordt vaak ook veel tijd besteed aan het shoppen zelf, omdat die persoon er een goed gevoel van krijgt. Men kan simpelweg niet weerstaan aan de spanning om iets te kopen.”

“Kenmerkend zijn ook de schuldgevoelens die achteraf de kop opsteken. De persoon in kwestie probeert zichzelf te overtuigen dat het een goede aankoop was. Vaak laten ze de bewijsstukken verdwijnen, verstoppen ze hun aankopen of liegen ze tegen hun partner. Je hoort dan uitspraken zoals ‘Dat hangt al lang in mijn kast’ of ‘Ik heb dat gekocht tijdens de solden aan 70 procent korting’. En ze willen vooral niet toegeven dat iets hen veel geld gekost heeft, en dat ze dat zomaar gekocht hebben. Mensen kunnen heel creatief zijn om zichzelf of hun partner te overtuigen dat een aankoop zinvol was. Ze beginnen bijvoorbeeld nu al met kopen voor de lente of zomer, in de hoop dat de horeca dan terug open is. Daarvoor mogen ze zich toch wel echt een nieuw kleedje aanschaffen, zeggen ze dan tegen zichzelf.”

Positieve doelen stellen

“Meestal proberen we een koopverslaving op te lossen met cognitieve gedragstherapie. We gaan kijken naar waar dat koopgedrag precies vandaan komt. Helaas moeten we dan vaak vaststellen dat het kopen geen probleem op zichzelf is, maar dat het samenhangt met andere problemen. Denk aan depressieve gevoelens, stemmingsstoornissen of een bipolaire aandoening. Of, ze voelen zich niet leuk of mooi genoeg en willen allerlei dingen aan hun uiterlijk laten veranderen (Body Dysmorphic Disorder), dat kan ook.”

“Tijdens de behandeling kiezen we samen met de patiënt een positief doel. Wat zou je kunnen doen om een goed gevoel te krijgen in plaats van shoppen? En wat zou je met dat geld kunnen doen dat je over de toonbank smijt? Zou een vakantie met de partner geen goede motivatie kunnen zijn om minder uit te geven? Sommige mensen die ik behandel, moeten nog een aantal keren terugkomen omdat ze hervallen. Maar heel veel mensen laten het ook onbehandeld en komen zwaar in de schulden terecht.”

Weet je niet zeker of je koopverslaafd bent, maar voel je het die kant op gaan? “Hou een paar maanden je boekhouding bij, om te zien waar al je geld in feite naartoe gaat”, zegt Gheskiere. “Vraag iemand die op de hoogte is van je ‘probleem’ om je daarmee te helpen. Spreek vervolgens samen een vast bedrag af dat maandelijks mag worden uitgegeven. Overschrijd dat bedrag in geen geval. Zet daarnaast elke maand een bedrag op je spaarrekening, zodat je er minder makkelijk aan kan.”

Enkel cash, geen kaarten

“Een goede tip is ook om zonder bankkaarten, met enkel cash geld, op stap te gaan. Dat klinkt misschien vervelend, maar wie slechts een briefje van vijftig euro bijheeft, kan niet thuiskomen met winkeltassen ter waarde van enkele honderden euro’s. En wie maar vijftig euro heeft, gaat dat bedrag waarschijnlijk ook niet volledig uitgeven aan één aankoop. En vermijd kredietkaarten!”

“Vergelijk jezelf ook zeker niet met anderen. Het is niet omdat je vriendin een bepaald kleed heeft of een specifiek merk draagt, dat jij dat ook nodig hebt. En, simpel, maar effectief: voel je de drang om iets te kopen? Gewoon niét doen. Verbied jezelf niets, maar stel de aankoop een dag of twee uit. En stel jezelf erna opnieuw de vraag: ‘Heb ik dat nu eigenlijk echt nodig? Hoe vaak ga ik dat aandoen? Wil ik daar echt  zoveel aan besteden?’ Vaak ga je zien dat je interesse in de aankoop na enkele dagen al is afgenomen, wat het een goede zaak maakt dat je gewacht hebt met het te kopen.”