Last van ‘pandemirritatie’? Hoe we een korter lontje krijgen door corona. “De aanslepende stress verandert ons brein”

doorStéphanie Verzelenop 19/11/2020

Sneller boos op je lief, geïrriteerd door traag kassapersoneel of verrassend bitsig tegen vrienden met andere meningen over corona? Je lijdt mogelijks aan ‘pandemirritatie’. Volgens psychologe Elke Van Hoof en gedragsbioloog Mark Nelissen heeft de coronachaos een effect op onze hormonen en hersenen. Het resultaat: we zijn extra prikkelbaar. “Ons emotionele brein neemt stilaan over en dat laat geen ruimte voor nuance.” Gelukkig kan je wel iets doen om die gevoelens van irritatie in te perken.

Misschien merkte je het zelf ook al op het werk, bij je gezin of onder je vrienden: we lijken met z’n allen net iets meer op de tippen van onze tenen te lopen. De echtscheidingen nemen toe en op sociale media zijn mensen een tikkel minder begripvol voor elkaar. ‘Pandemirritatie’ doopt het Amerikaanse magazine Glamour het, een fenomeen waarbij de kleine (en grote) frustraties des levens ons in deze tijden net iets harder of sneller uit onze slof doen schieten. 

Eenzaam en geen afleiding

“We merken absoluut dat corona voor een korter lontje zorgt bij het volk”, zegt klinisch psychologe Elke Van Hoof (Vrije Universiteit Brussel), gespecialiseerd in stress en trauma. “Deze lange periode van grote veranderingen en onzekerheid kan er wel degelijk voor zorgen dat je frustratiedrempel lager komt te liggen. Onze vrijheid wordt ingeperkt zonder dat we daarover iets te zeggen hebben. We hebben geen perspectief, geen idee van wanneer dit voorbijgaat. En we vinden amper afleiding. In de krant, op de radio, op tv: corona is overal. En nagenoeg alle dingen die ons zouden kunnen helpen vluchten, mogen niet meer. Terwijl escapisme en vlucht in deze situatie net een belangrijke manier zijn om te herstellen van de stress.” 

“Dat we meer geïsoleerd zijn van andere mensen, helpt ook niet”, zegt professor emeritus in de gedragsbiologie Mark Nelissen. Hij werpt op dat de mens van nature het meest sociale dier is. Al honderdduizenden jaren zit het in ons brein ingebakken om met anderen samen te leven en hen te observeren. 

“Als je mensen dat afpakt, zien we dat de gevolgen nefast zijn. Eenzaamheid kan een mens letterlijk ziek maken en sneller doen sterven. In minder extreme gevallen kan isolement een stressfactor worden, waarop de mens van nature een vecht-of-vluchtreactie zal vertonen. Om je voor te bereiden op een van die twee reacties, pompt je lichaam meer adrenaline in je bloed. En die hormonale reactie kan ervoor zorgen dat je wat agressiever reageert, of dus een korter lontje hebt.”

Emotioneler brein

Corona en alles daarrond kan dus werkelijk een effect hebben op je brein en je hormonen, waardoor je – onder andere – meer prikkelbaar kan worden. Nelissen ziet bijvoorbeeld ook een tekort aan oxytocine, of het knuffelhormoon, als een plausibele verklaring. “Omdat we nu minder menselijk contact hebben, lijkt het me mogelijk dat we minder van dat hormoon aanmaken. En dat stofje bepaalt onder meer hoe veilig we ons voelen en hoeveel vertrouwen we hebben in anderen. Liggen die waarden lager, dan zou ons dat dus sneller geïrriteerd kunnen maken.”

De effecten op ons brein, onze hormonen en ons lontje gaan nog verder dan dat. Want tja, we spreken hier niet meer over een week of een maand in een stresssituatie – we zitten al acht maanden in deze waanzin. “En zo'n aanslepende stresssituatie kan onze hersenen gaan veranderen. Daardoor kan het bijvoorbeeld ook dat je minder creatief bent en intellectuele taken moeilijker zijn: je slaagt er niet meer in om je werk goed te doen of simpelweg een boek te lezen.” 

“Concreet kan de stress de amygdala doen groeien”, zegt Nelissen. “Dat is een oud centrum in ons brein dat voor de eenvoudigste emoties zorgt, zoals angst en agressie. Een grotere amygdala, al is dat verschil heel miniem, kan je dus een tikkeltje agressiever maken. De prefrontale cortex, onder je voorhoofd, kan een beetje gaan krimpen en daar lijden de verbindingen met andere hersendelen onder. Dat zorgt er dan weer voor dat je je emoties, zoals angst of agressie, minder goed kan reguleren of onderdrukken.” Gelukkig nemen beide hersendelen wel opnieuw hun oorspronkelijke vorm aan eens de aanhoudende stress verdwijnt.

Meer Homer Simpson, minder Yoda

“We gaan meer van ons emotionele brein afhangen”, zo formuleert psychologe Elke Van Hoof het. “Dat staat erom gekend dat het minder genuanceerd is. En het kan overbelast raken, met explosieve emotionele situaties tot gevolg. Dat is typisch in een onzekere periode als deze, zeker als ze lang duurt. Op den duur treedt ook vermoeidheid op door de aanslepende situatie en hebben we te weinig energie om ons emotionele brein onder controle te houden.” En eens je emotionele brein aan de macht is, gaat zelfinzicht de deur uit, zegt Van Hoof. “Dan gedraag je je als Homer Simpson, niet als Yoda.”

Van Hoof en Nelissen benadrukken wel dat niet elke persoon datzelfde effect van stress ondervindt. Sommige mensen kunnen nu zelfs minder prikkelbaar zijn en meer sociaal gedrag gaan vertonen. “Mogelijks omdat sommige lichamen net meer oxytocine aanmaken in stresssituaties”, zegt Nelissen. “Ik veronderstel dat dat, bijvoorbeeld, bij verplegers gebeurt.” En hoe impulsief je bent, speelt ook mee, zegt Van Hoof. “Impulsievere mensen zijn gevoeliger voor een korter lontje, omdat zulke mensen sowieso iets meer moeite hebben met het reguleren van hun emoties.”

Wat doe je eraan?

Voel je dat je last krijgt van ‘pandemirritatie’? De belangrijkste remedie, volgens zowel Nelissen als Van Hoof, is beweging. Dat hoeft niet te betekenen dat je een sport moet oppikken: een simpele wandeling is voldoende. “Je moet proactief voldoende herstelmomenten inplannen die je de stress laten ontvluchten”, zegt Van Hoof. “En even bewegen of wandelen is daar perfect voor.” Nelissen gaat akkoord. “Beweging staat algemeen bekend als de beste psychiater.” 

“Wandel bijvoorbeeld elk uur een klein blokje om en stamp heel bewust met je linker- en rechtervoet op de grond. Of neem tijdens een meeting je smartphone mee naar buiten en vergader al wandelend. Die beweging dient als afleiding, brengt je tot rust, geeft je een scherpere focus en de endorfines die vrijkomen, zijn een antigif voor je frustratie”, zegt Van Hoof. “Als je onder de stress lijdt, is een dagelijkse wandeling het absolute minimum. En dan nog zal je je af en toe als Homer Simpson gedragen.”

Er is trouwens een extra manier om op wandel je frustratie weg te werken. “Ben je in een bos of park? Sla dan wat takken kapot op een boomstam”, tipt Van Hoof.

Nelissen raadt daarnaast sociaal contact aan, op welke manier dan ook, als een goede remedie. “Contact met mensen leidt tot minder cortisol en andere stresshormonen in je bloed. We zien dat wie sociaal is, ook gezonder is en beter slaapt. Gebruik sociale media, je telefoon, Skype. Ga wandelen met vrienden, want dat mag nog. Sla een babbeltje met de bakker of beenhouwer. En senioren in de familie kunnen bijvoorbeeld met Facebook leren werken.” 

Van Hoof werpt nog op dat zelfzorg in het algemeen belangrijk is. “Zorg ten eerste dat je goed slaapt, want dat is bijzonder waardevol. Eet ook gezond en ontwikkel je talenten. Lees wat of doe eens lekker niks. Voel je dat je echt te geïrriteerd bent, doe dan eens de rest van de dag alleen nog maar dingen die je energie geven. Gun jezelf dat. En liefst doe je dat allemaal proactief, zodat je lontje nooit te kort wordt en je ontploft.”