Waarom we ook fysiek lijden onder liefdesverdriet: “Op de dag van het verbreken van een relatie heb je 21 keer meer kans op een hartaanval”

doorRedactieop 28/01/2020

Verliefdheid zet je hart en je lijf in lichterlaaie. Maar als een liefdessprookje in scherven valt, muteert die extase in wanhoop en pijn. Die hartenpijn mag je zelfs letterlijk nemen. Hoe komt het dat we zo lijden onder liefdesverdriet?

Oscar Wilde schreef ooit: ‘The heart was made to be broken.’ Geen liefde zonder pijn. Letterlijk. De wetenschap leert ons dat lichamelijke pijn na een relatiebreuk of bij een onbeantwoorde liefde niet ingebeeld is, maar echt. Harten zien écht af als liefde verdwijnt. Om te begrijpen wat je ondergaat als je droompartner je in de steek laat, moet je weten wat er aan die breuk voorafging. Niet zozeer wat de scheuren in de relatie veroorzaakte, want dat is voor iedereen anders. Maar als we nog meer terugkeren in de tijd, komen we op een moment dat nagenoeg elk verliefd stel beleeft: jullie kijken elkaar in de ogen, jullie denken alle twee ‘waaaauw’, en de vonk van passie slaat over.

Er bestaan honderden theorieën die proberen te verklaren waarom mensen zich tot elkaar aangetrokken voelen. Er is de filosofie van die ene zielsverwant, die al populair is sinds de oudheid. De Griekse filosoof Plato had het in een van zijn geschriften over complete mensen, met vier armen, vier benen en één hoofd. Als straf voor hun trots deelde de god Zeus de mensen in tweeën. Sindsdien dolen we over de aarde, op zoek naar onze wederhelft. Die mythe achtervolgt ons nog steeds, en zeker als we verliefd worden zien we die bevestigd in die ene ware, fantastische ander.

Genot & plezier

De liefde maakt het leven de moeite waard, dus wilde de Nederlandse fysioloog J.H. Ravesloot dat proces op moleculair niveau bestuderen. Wat is liefde? “Het resultaat van een aantal chemische processen die ons in een staat brengen die vergelijkbaar is met waanzin”, aldus Ravesloot. “Onze hersenen en onze hormonen spelen een grote rol in het proces van verliefd worden”, legt hij uit. “Er wordt extra veel van het hormoon dopamine aangemaakt, wat ons een gevoel van genot en plezier bezorgt. Dat systeem wordt ook actief bij het gebruik van drugs. Dat maakt dat nieuwe geliefden niet genoeg van elkaar kunnen krijgen: ze willen zo snel ze kunnen terug naar de bron van dat lekkere gevoel.”

Naar iemand verlangen maakt dat er noradrenaline vrijkomt, wat invloed heeft op het serotoninegehalte. Van noradrenaline word je energiek en euforisch, en een minder dan gemiddeld serotoninegehalte maakt dat je de wereld vertekend ziet. Zo hebben mensen die lijden aan dwangneurosen een verstoorde serotoninebalans.
Donatella Marazziti, hoogleraar aan de universiteit van Pisa, vergeleek de serotoninebalans bij mensen die verliefd waren met die van mensen met een dwangneurose. Beide groepen bleken 40 procent onder het gewenste gemiddelde te scoren. Onze bloedchemie bij een passionele verliefdheid is dus van die aard dat verliefd gedrag vergelijkbaar is met dwangneurotisch gedrag. Ravesloot: “Je kan niet zonder die ander, en je verweeft allerlei voorwaarden aan je eigen gedrag en de gedroomde uitkomst. Als je dit of dat doet, blijft die ander van je houden.”

Het is dus druk in het hoofd van een verliefde mens. Komen daarbij nog de stofjes oxytocine en cortisol, het knuffelhormoon en het stresshormoon. Terwijl het ene een chemische helper is bij het installeren van hechte emotionele banden, komt het ander vrij bij stress. Kan je nagaan wat er gebeurt in je hersenen, die de motor van je lijf zijn, als de toevoer van al die hormonen plots stopgezet wordt. “Dat geeft een pijnlijke opdoffer”, beaamt Ravesloot. Lang ging men ervan uit dat hartenpijn, ‘de gruwelijkste aller pijnen’, vooral een romantische notie was. De pijn was wel echt, maar men vermoedde geen medische mankementen. Door meer inzicht in de wisselwerking tussen lichaam en geest, ziet de wetenschap aanwijzingen die wijzen op een verband tussen ons emotionele leven en lichamelijke processen. En dus ook voor de destructieve gevolgen ervan.

Evolutionair gezien is seks een van de grootste drijfveren in ons bestaan. Komt er geen seks, dan wordt de band verbroken of verdwijnt de affectie, dan moet je afkicken van al die fijne stoffen. En hoe intenser de gevoelens waren, des te pijnlijker de cold turkey. Geen wonder dat een breuk tot spanningsklachten en stress leidt, tot gevoelens van ontworteling en angst. Hartzeer kan danig ontwrichtend zijn, te vergelijken met een kwaal met een resem aan symptomen. Van darmkrampen tot concentratiestoornissen, van misselijkheid tot hoofdpijn, van slaapproblemen tot spierkrampen. En zelfs dat hart dat ooit sneller klopte van opwinding, kan dus pijn doen.

Dat je ziek kan zijn van liefdesverdriet is dus duidelijk, maar kan je ervan doodgaan? Er bestaat inderdaad iets als het broken heart syndrome, of in medische termen: takotsubocardiomyopathie. De symptomen zijn dezelfde als die van een hartaanval, maar met een hartaanval heeft dit niets te maken, wel met de linkerhartkamer die plots verzwakt en niet meer samenknijpt. Opmerkelijk is wel dat dit syndroom alleen optreedt na een intense emotie. Maar wat je ook moet weten: het treft hoofdzakelijk oudere mensen, bijna niemand sterft hieraan en de aandoening is omkeerbaar. Doorgaans herstelt het hart zich na enkele weken.

Hunkering

Wat we hiervan moeten onthouden, is volgens prof. Ravesloot niet dat er zo’n syndroom bestaat – daarvoor is het te zeldzaam – maar dat stress de doorslaggevende factor is bij hartzeer. Prof. Ravesloot: “We moeten een onderscheid maken tussen de fysieke sensaties die je voelt als een relatie strandt in de eerste passionele periode en de daaropvolgende, meer stabiele relatievorm. Bij verliefdheid blijf je achter met een hunkering. Het verdriet en het verlies zijn reëel, maar het rouwproces is anders dan bij een relatie waarin men gesetteld is, misschien wel een gezin heeft. Rond de tijd dat koppels zover zijn, ruimde die eerste dol makende passie en de daarvoor verantwoordelijke chemie plaats voor een meer rustgevend gevoel waarin intimiteit en kameraadschap de basis vormen voor een huishouden. Als een relatie dan ophoudt, heb je niet te maken met afkicken, maar met problemen die niets te maken hebben met noradrenaline en dopamine. Je piekert over je kinderen, je huis, je financiële situatie en je toekomst. Je mag die stress zeker niet onderschatten.”

Er zijn dus soorten liefdesverdriet, maar pijn doen ze allemaal. Ook aan het hart. 65 tot 75 procent van de mensen die rouwen om een geliefde hebben hartritmestoornissen. Aan de Harvard Medical School ontdekte men dat op de dag van het verbreken van de relatie het risico op een hartaanval 21 keer hoger ligt dan normaal. Hevige stress kan je organen zo’n opdoffer geven dat de schade permanent wordt. Stress tast het immuunsysteem aan en maakt je vatbaarder voor infecties.

Zelfzorg

Verder kan je ook last ondervinden van je copingmechanismen. Wat doe je als je liefdesverdriet hebt? Aan de Rijksuniversiteit Groningen stelde men vast dat mannen vaker naar drugs grijpen, en naar de fles. Vrouwen zijn dan weer vatbaarder voor depressies, maar raken er beter overheen dan mannen, omdat ze een ander netwerk hebben dat praten toestaat.

Herstellen van een breuk vraagt tijd, maar ook zelfzorg. Je kan een therapeut raadplegen en samen uitzoeken hoe je uit die spiraal kan komen. Dat kan gesprekstherapie zijn, maar analoog met de toenemende aandacht voor onze hersenen, vinden ook therapieën uit de neuropsychologie hun weg naar het grote publiek. 

Neurolinguïstisch programmeren (NLP), een vorm van coaching die je helpt uit een negatieve denkspiraal te komen, wordt al decennia toegepast. Maar ook het principe van neurofeedback wint terrein. Vorig jaar haalde de Amerikaanse rapster Dessa het nieuws, nadat ze op de radio verteld had hoe neurofeedback haar hielp over haar ex heen te raken. Ze raakte geïnspireerd door het werk van antropologe Helen Fisher, die de neurologische en chemische kant van de liefde onderzocht en het boek Waarom we verliefd zijn schreef. Bij neurofeedback wordt gewerkt met een eeg die hersengolven omzet in beelden of geluid. Door haar emoties tastbaar te maken, kreeg Dessa een idee van hoe ze zichzelf moest bijsturen.

Over de wetenschappelijke relevantie van neurofeedback wordt nog gediscussieerd, en de vraag is of het een must is. Eigenlijk weten we diep vanbinnen wat ons een beter gevoel geeft: beweging en dan best met wat inspanning, muziek of gelijk welke vermoeiende activiteit die het malen tempert. Trek de bossen in. Zet je favoriete muziek op repeat. Praat met vrienden. Schilder je keuken. Lees Elizabeth Gilberts bestseller Eten, bidden, beminnen, en wel om dit citaat: “Een gebroken hart is een goed teken. Het betekent dat we iets geprobeerd hebben.” Gilberts idee is dat het rouwproces je iets zal leren. Om terug te komen bij Oscar Wilde: het hoort bij het liefhebben.

tekst:Catherine Ongenae