Waren we vroeger preutser of niet? Experten in seksgeschiedenis blikken terug: “In de middeleeuwen mochten vrouwen wél van seks houden”

doorRedactieop 13/02/2021

Vroeger mocht veel minder. Of dat denken we. Maar er werd toen net zoveel gerollebold. Ook vóór het huwelijk en tussen dezelfde sekses. Misschien kunnen we zelfs nog iets leren van onze voorouders. Anaïs Van Ertvelde en Heleen Debruyne, experts in de geschiedenis van seks, blikken terug. “In de middeleeuwen wisten ze al dat de clitoris veel groter is dan het ‘knopje’.”

Vroeger waren we preuts, onwetend en seksueel ­onderdrukt. Toen kwamen de jaren zestig. Traditionele normen ­gingen overboord en informatie over seks werd breed beschikbaar. Daardoor kunnen we nu vrolijk en vrij onze seksualiteit beleven, ook als we gay, biseksueel, genderfluïde of polyamoreus zijn. Klopt dat verhaal? Niet helemaal, vinden Anaïs Van Ertvelde en Heleen Debruyne, experts in de geschiedenis van seks. Anaïs Van Ertvelde is auteur en historica aan de Universiteit Leiden. Heleen Debruyne studeerde geschiedenis en is radiomaker en auteur. 

Heleen Debruyne: “Naar het verleden kijken is een enorme eyeopener. Het toont aan dat de normen die wij vandaag vanzelfsprekend vinden, eigenlijk heel veranderlijk zijn.”

Anaïs Van Ertvelde: “We evolueren ook niet zomaar van seksuele onderdrukking naar seksuele vrijheid. Het is veeleer een slingerbeweging. Vroeger was het echt niet zo’n preutse bedoening. Ik stootte deze morgen nog op het gedicht Ode to the Cunt van de 15de-eeuwse Welshe Gwerful ­Mechain. Een lofdicht op de vagina, met de mooie regel: ‘Lovely bush, you are blessed by God above’. Noem het maar een middeleeuwse versie van WAP (wet ass pussy, nvdr.) van Cardi B.”

Ook de interne structuur van de clitoris was al gekend in de middeleeuwen.

Heleen: “Ze wisten toen al dat het externe gedeelte maar het topje is van een veel grotere, inwendige structuur, vol bloedvaten, zwellichamen en zenuwen. De Nederlander Reinier de Graaf beschreef die structuur in de 17de eeuw. Er bestaat ook een verrassend accurate tekening van de Duitser Georg Kobelt. Zijn werk over mannelijke en vrouwelijke geslachtsorganen uit 1844 werd een bestseller.”

Toch verdween de clitoris uit het zicht.

Anaïs: “Er werd lang gedacht dat vrouwen moesten klaarkomen om bevrucht te worden. In de 19de eeuw besefte men dat dat niet klopt. De clitoris verloor daarmee haar functionele nut. In dezelfde periode had je de opkomende preutsheid van het victoriaanse tijdperk. Daardoor verdween de clitoris echt van het toneel.”

Het zou tot 1998 duren voor de interne clitoris officieel ‘herontdekt’ werd.

Heleen: “In 1970 waren er al feministen die er tekeningen van publiceerden, maar in de medische standaardwerken was er tot ver in de 20ste eeuw niets over te vinden. De eerste MRI-scans dateren van 2005. Nu heb je gelukkig die 3D-modelletjes, maar toch groeien veel meisjes nog op zonder enig benul van hoe het daar in elkaar zit.”

Anaïs: “Voor mij was dat mind-blowing: het besef dat de clitoris niet alleen dat knopje is, maar een breed vertakt stelsel.”

Heleen: “De vagina, clitoris en plasbuis zijn buren die opzwellen en elkaar opjutten als je opgewonden wordt. Bij elke vrouw lopen de zenuwen er trouwens net iets anders. Sommigen zijn gevoeliger in de vagina, anderen zijn goed bedeeld in de anale regio of zelfs in de baarmoederhals.”

Het clitoraal-urethraal-vaginaal complex, noemen jullie het. Een mondvol.

Anaïs: “Prachtig woord, toch? (lacht)”

Heleen: “Vat het samen als: daar zitten veel zenuwen, ga gerust op verkenning en zoek uit wat je lekker vindt.”

Je had het daarnet over de victoriaanse preutsheid. De visie op de vrouwelijke seksualiteit is toen radicaal veranderd.

Heleen: “In de eeuwen daarvoor overheerste het beeld van de op seks ­beluste vrouw. Dat was een erfenis van de Griekse filosoof Aristoteles. Hij geloofde dat de baarmoeder een naar binnen gekeerd mannelijk geslachtsorgaan was. Hij vergeleek die ‘holte’ met een hongerig dier dat zich alleen liet temmen door mannelijk zaad of een zwangerschap. In de middeleeuwen dacht men vooral van oudere, ongehuwde vrouwen dat ze onverzadigbaar waren. De link met ­hekserij was snel gelegd.”

Anaïs: “Dat model zette vrouwen weg als tweederangsmensen, maar ze werden tenminste wél erkend als seksuele wezens. Vanaf de 18de en 19de eeuw verandert dat. De vrouw werd in de huiselijke, moederlijke sfeer geduwd. De victoriaanse vrouw moest een teder wezen zijn, dat alleen in seks toestemde omwille van een goede band met haar man. Terwijl die vrouwen net zo goed zin hadden.”

Het hing blijkbaar wel van je sociale klasse af hoe zwaar die nieuwe normen doorwogen.

Heleen: “De historica Julie Carlier heeft onderzoek gedaan naar de seksuele moraal van Vlaamse vrouwen uit de werkende klasse in de jaren 1920 en 1930. Ze bestudeerde daarvoor de processtukken van zedenzaken. Daaruit kon ze opmaken dat sommige strafrechters wel bezorgd waren over vrouwelijke reinheid, maar veel vrouwen niet. Ze gingen graag in op seksuele avances, gewoon ‘omdat ze goesting hadden’. De 15-jarige Elza vertelde in 1937 hoe ze ‘vleselijke betrekking’ had met de 28-jarige kermisexploitant Pier. Van hem zei ze: ‘Ik zie hem gaarne. Maar niet heel gaarne.’”

Anaïs: “De nieuwe normen waren vooral dwingend voor de rijke klasse, waar een goede huwelijksalliantie belangrijk was om het fortuin van twee families samen te brengen. In de arbeidersklasse hokten de meeste stellen ongetrouwd samen en gingen ze ook gemakkelijk weer ­uiteen. Kinderen uit zo’n verbintenis waren per definitie onwettig. Soms werd er later dan toch getrouwd en kreeg dat kind een achternaam. Niet noodzakelijk die van de biologische vader. (lacht)

Ook het maagdelijkheidsideaal was minder dwingend in de lagere sociale klassen.

Anaïs: “Van iemand houden of nieuwsgierig zijn en ‘goesting’ hebben, was voor veel meisjes voldoende om tot actie over te gaan. Ook zonder trouwplannen. Ouders maakten er ook geen probleem van. De moraal was toen gewoon anders. Zo deed de helft van de arbeidersvrouwen weleens aan sekswerk in periodes dat ze niet rondkwamen.”

Heleen: “Abortus was alomtegenwoordig, bij gebrek aan voorbehoedsmiddelen.”

Hoe normaal die praktijk was, zie je in de film ‘Portrait de la jeune fille en feu’.

Anaïs: “Een aanrader, ook omdat hij een goed beeld geeft van vriendschap en seksualiteit tussen vrouwen in het verleden. Het verhaal speelt zich af in 1760 in Bretagne. Het gaat over een jonge vrouw die met een hooggeplaatste man moet trouwen, maar eerst een korte passionele relatie beleeft met een vrouw. Je ziet mooi het verschil tussen de publieke normen en de vrijheid die mensen namen om thuis hun seksualiteit te verkennen.”

Dat het om vrouwenliefde gaat, lijkt in de film bijna een bijkomstigheid.

Heleen: “Op dat vlak hadden vrouwen een voetje voor: seks tussen vrouwen lag gemakkelijker dan tussen mannen. Vrouwen waren sociaal minder belangrijk. Daardoor konden ze meer onder de radar blijven. Bovendien beschouwde men homoseksualiteit pas als een zonde, als er penetratie aan te pas kwam. Wat vrouwen deden, was ‘foefelen’.”

Blijkbaar kozen vooral vrouwen met geld voor een lesbische relatie.

Heleen: “Dat is een theorie van de psychologen Linda Garnets en Anne Peplau. Zij zagen dat er in het Amerika van de 18de eeuw geen stigma bestond op ‘vrouwenvriendschappen’. Een belangrijke factor was inderdaad hun sociaal-economische situatie: vrouwen die geen mannelijke kostwinner nodig hadden, begonnen gemakkelijker een relatie met een vrouw. Dat is vandaag nog zo. Als vrouwen doorstuderen, verhoogt de kans dat ze zich outen als lesbisch of bi met 900 procent.”

Anaïs: “Dit soort onderzoek toont aan dat seksuele identiteit en voorkeur ‘fluïde’ zijn. Mensen kunnen evolueren van homo naar hetero naar bi en weer terug. Vandaag is er minder schroom en meer vrijheid om die verlangens te verkennen. Op een bepaalde manier was dat ook zo in de periode van de 15de tot de 18de eeuw. Lichamelijkheid was toen in elk geval meer vanzelfsprekend dan in de eeuwen erna.”

Verheerlijken we het verleden nu niet te veel?

Heleen: “Op het vlak van seksueel geweld zijn we vandaag veel beter af. Als je in de middeleeuwen een man aanklaagde voor verkrachting, was de best mogelijke uitkomst een huwelijk met hem. Ook homoseksualiteit tussen mannen is nu beter aanvaard. Vroeger werd die vaak zwaar vervolgd en bestraft, soms met de brandstapel. Dat gebeurde in vlagen. Toen iemand in 1730 bijvoorbeeld een striemend pamflet tegen homoseksualiteit schreef, zag je in de periode daarna een sterke opflakkering van rechtszaken.”

In de oudheid kon het wel.

Heleen: “Dat hing er maar van af. Bij de Romeinen was sociale klasse belangrijk. Als meester mocht je je slaaf ‘nemen’. Omgekeerd lag moeilijk, want dat was vernederend.”

Seksuele handelingen waren dus vroeger minder verbonden met je identiteit?

Anaïs: “Dat klopt. Die dames uit de 18de eeuw en de Romeinen beschouwden zichzelf niet als ‘homoseksueel’. Als je vandaag met iemand van hetzelfde geslacht naar bed gaat, bén je homo.”

Heleen: “Maar niet iedereen wil in dat vakje passen. Al botsen genderfluïditeit en het idee dat seksuele voorkeur een keuze kan zijn, vaak op afkeer. Cynthia Nixon, de actrice uit Sex and the City, begon na jaren relaties met mannen een relatie met een vrouw en kreeg daarvoor een berg kritiek over zich heen. Niet alleen van homohaters, maar ook uit de homogemeenschap.”

Eigenaardig toch?

Heleen: “Homoseksuelen hebben lang moeten vechten voor aanvaarding. Hun identiteit is nu eindelijk maatschappelijk aanvaard. Dan kan het bedreigend zijn, als er plots mensen afkomen met een ‘fluïde seksualiteit’. Een homoseksueel denkt dan al snel: je experimenteert nu wel met mij, maar als het erop aankomt, kies je voor iemand van het andere geslacht.”

Anaïs: “Ik heb de indruk dat de jonge generatie minder vasthoudt aan een strikt identiteitsdenken. Er is minder strijd gemoeid met experimenteren. Ze gaan er luchtiger en bijna spelenderwijs mee om.”

Meer lezen? Heleen Debruyne en Anaïs Van Ertvelde maakten samen de podcast Vuile Lakens. In het gelijknamige boek gebruiken ze historische bronnen, cultuur, wetenschap en hun eigen ervaringen om bloot te leggen hoe normen onze seksuele vrijheid beperken. (Vuile lakens, De Bezige Bij, 20,99 euro)

Tekst: Bart Desomer