De waarheid over probiotica

doorRedactieop 16/12/2013

Gezonde darmen zijn cruciaal voor je spijsvertering en je immuunsysteem. Bovendien zien wetenschappers ook verbanden tussen een verstoorde darmflora en aandoeningen als diabetes en zelfs geestelijk welzijn. Reden genoeg dus om je darmen in topvorm te houden. Met de hulp van probiotica.

Vorig jaar verwierp de Europese Voedselveiligheidautoriteit (EFSA) alle gezondheidsclaims voor probiotica (naast ook alle claims voor prebiotica en meer dan duizend andere gezondheidsclaims). De reden: onvolledige dossiers en onvoldoende wetenschappelijke onderbouwing van de werking van de bacteriën. 'Een spijtige zaak,' zo vindt professor Bruno Pot, microbioloog verbonden aan het Institut Louis Pasteur de Lille in Rijsel, 'want er bestaat wel degelijk wetenschappelijk bewijs dat probiotica heel wat voor onze gezondheid kunnen betekenen. Alleen is EFSA heel streng geweest, hebben ze te veel naar voedingsmiddelen gekeken alsof het medicijnen zijn en daarmee dreigt nu het kind met het badwater weggegooid te worden.' Maar de wetenschap staat gelukkig niet stil. Het laatste decennium zijn duizenden wetenschappelijke publicaties verschenen over probiotica en de werking van de darmflora. En daaruit blijkt steevast dat probiotica over heel wat gezondheidstroeven beschikken. Wij zetten er een aantal voor je op een rijtje.

Darmen in topvorm
Via je voeding krijg je allerlei voedingsstoffen binnen die je nodig hebt om gezond te blijven. Een deel daarvan wordt opgenomen door je lichaam, maar er blijven altijd onverteerde resten over die als stoelgang uitgescheiden worden. Dat verloopt niet altijd even vlot en soms kan je last krijgen van buikkrampen, verstopping of net diarree. Als je goede bacteriën eet of drinkt, gaan je darmen meestal beter functioneren. Dat komt omdat deze micro-organismen in competitie gaan met bacteriën die we liever niet in grote aantallen in de darm hebben, en ook onverteerde voedingsresten alsnog verteren en omzetten in stoffen die de peristaltiek (de bewegingen) van de darmen stimuleren en een vlotte stoelgang bevorderen. Maar opgelet: alleen met probiotica kom je er niet. Beschouw ze als een extra hulpmiddeltje dat enkel werkt als het deel uitmaakt van een gevarieerd en een evenwichtig voedingspatroon.

Opkikker voor je immuunsysteem
Maar liefst zeventig procent van onze immuuncellen bevindt zich rond onze darmen. Logisch dus dat een goede darmgezondheid essentieel is voor een goed werkend afweersysteem. Dat probiotica het immuunsysteem kunnen ondersteunen, daarin bestaat in wetenschappelijke middens niet de minste twijfel. 'Zeker oudere mensen, bij wie het immuunsysteem er doorgaans op achteruitgaat, zou ik alleen al om die reden een dagelijks probioticum aanraden', zegt prof. Pot. Maar ook wie jonger is en zijn immuunsysteem een steuntje in de rug wil geven, doet er natuurlijk zijn voordeel mee. Ook bepaalde aandoeningen die in verband gebracht worden met een haperend immuunsysteem - denk bijvoorbeeld aan allergieën en inflammatoire darmziekten zoals colitis ulcerosa - lijken trouwens gunstig beïnvloed te kunnen worden met de hulp van probiotica, maar om de precieze rol te kennen die daar voor probiotica weggelegd is, moet nog heel wat bijkomend onderzoek gebeuren.

Ondersteuning bij een antibioticakuur
Wie te maken krijgt met een bacteriële infectie moet soms zijn toevlucht nemen tot antibiotica. Die schakelen de 'slechte' bacteriën uit, maar hebben spijtig genoeg ook een nadelig effect op de gezonde bacteriën. Soms ontstaat daardoor diarree en in ieder geval heeft de darmflora heel wat tijd nodig om te herstellen na zo'n antibioticakuur. 'Veel artsen en apothekers adviseren hun patiënten dan ook een probioticum bij zo'n antibioticakuur', weet prof. Pot. 'Het is wellicht de meest courante toepassing van probiotica in de medische praktijk die absoluut haar vruchten afwerpt.'

Wapen tegen reizigersdiarree
De wraak van Montezuma wordt ze wel-eens genoemd, de reizigersdiarree die je oploopt op een of andere tropische vakantiebestemming. Hoe meer goede bacteriën je darm bevolken, hoe minder kans de diarreeveroorzakende exemplaren de kans krijgen om je klein te krijgen en ook daar kunnen probiotica een duit in het zakje doen. 'Niet alle klinische tests zijn positief', nuanceert prof. Pot. 'Veel hangt af van welk probioticum je neemt en met welke ziekteverwekker je precies geconfronteerd wordt. Maar het loont in ieder geval de moeite om als je reist naar een risicobestemming vooraf een soort van buffer op te bouwen met probiotica.' Ook als je toch met de aandoening geconfronteerd wordt, kan je trouwens nog je heil zoeken bij probiotica want tests wezen uit dat die in dat geval de duur van de klachten doen afnemen.

Sneller verlost van rotavirus
Probiotica verhogen niet alleen je weerbaarheid tegen potentieel gevaarlijke bacteriën, ze helpen je lichaam ook in de strijd tegen virussen. Het rotavirus, bijvoorbeeld. Prof. Pot: 'Verhinderen dat je ziek wordt van dat virus kunnen probiotica niet, maar ze verkorten wel de ziekteperiode en dat is op zich ook al waardevol. Zeker als je weet dat het vooral jonge kinderen zijn die door het virus geveld worden, en dat voor hen het risico op uitdrogingsverschijnselen - soms met fatale afloop - sowieso groter is.' Tel daarbij de maatschappelijke impact - minder of kortere ziekenhuisopnames, ouders die sneller weer aan het werk kunnen ... - en je hebt argumenten genoeg om je kind preventief probiotica te geven als het rotavirus in zijn of haar omgeving de ronde doet.

Hoop voor de toekomst
'Ons lijstje met aandoeningen waarvoor probiotica ingezet kunnen worden is verre van volledig en het zal de komende jaren wellicht nog langer worden', verwacht prof. Pot. 'Zo wordt er momenteel bijvoorbeeld veel onderzoek gevoerd naar de zogenoemde darmhersenverbinding omdat er steeds meer aanwijzingen zijn (voorlopig weliswaar enkel uit experimenten met muizen!) dat er een directe relatie bestaat tussen de conditie van je darmen en je hersenen. Als dat blijkt te kloppen, dan is het niet ondenkbaar dat we op termijn ook probiotica zullen kunnen inzetten voor aandoeningen als depressie, autisme en weet ik wat allemaal nog meer. Maar we moeten ook nuchter blijven. Zo ver is het nog lang niet en evident zal dat in ieder geval niet zijn. Probiotica zijn geen wondermiddeltjes die in één klap alle gezondheidsproblemen de wereld uit kunnen helpen. Elke specifieke kwaal vraagt om een specifiek probioticum en er is nog heel veel onderzoek nodig voor we precies weten hoe het allemaal werkt.' Maar dat een goede gezondheid grotendeels begint in je darmen, dat staat inmiddels als een paal boven water. Je kan er dus maar beter zorg voor dragen.

Probiotica in een notendop
- In je lichaam leven miljarden bacteriën: goede en slechte. De meeste daarvan bevinden zich in je darmen en vormen de darmflora, tegenwoordig 'microbiota' genoemd. Die speelt een cruciale rol voor ons immuunsysteem en onze algemene gezondheid. Krijgen slechte bacteriën de overhand, dan kan dat leiden tot gezondheidsklachten zoals diarree, constipatie, infecties ... Probiotica zijn 'goede' bacteriën die helpen je darmflora in evenwicht te houden zodat je gezond blijft.

- Om van een probioticum te kunnen spreken, moet een product aan een aantal criteria voldoen. Prof. Pot: 'De officiële definitie luidt: probiotica zijn levende micro-organismen die, wanneer ze in voldoende hoeveelheden worden ingenomen, een gezondheidsbevorderend effect hebben.'

- Hoewel ze officieel de term probioticum niet meer mogen dragen, kennen we allemaal de gefermenteerde melkproducten zoals Yakult, Actimel en Activia. Ze bevatten grote hoeveelheden goede bacteriën die levend de darm bereiken en daar hun ding kunnen doen. Een voordeel van deze melkproducten is dat ze de goede bacteriën bescherming bieden tijdens hun traject van de mond naar de darmen waar ze moeten opboksen tegen maagzuur, spijsverteringsenzymen ... Bij de apotheker of natuurwinkel vind je ook probioticasupplementen. Enige voorzichtigheid is hier wel aangeraden. Uit eerder onderzoek is namelijk gebleken dat de samenstelling van deze producten niet altijd overeenstemt met wat er op de verpakking staat. Prof. Pot: 'Vooral de levensvatbaarheid van de bacteriën blijkt vaak een pijnpunt. Draagt een product een label van de European Scientific League for Probiotics, dan kan je er gerust in zijn dat het betrouwbaar is.'

- Niet elk probioticum heeft hetzelfde effect. Alles hangt af van de specifieke bacteriestam die in het probiotische product aanwezig is. 'Op de website van de producenten vind je doorgaans alle studies terug die naar de specifieke bacterie en haar effecten werden gevoerd,' adviseert prof. Pot. 'Wees wel waakzaam dat de naam op het product volledig overeenstemt met die in de studies (de drie delen dus: geslachtsnaam, soortnaam én stamnaam!) want soms proberen producenten mee te profiteren van de studies naar andere stammen met dezelfde geslachts- en soortnaam.'

Verrassende feiten over de darmflora
Er wordt veel wetenschappelijk onderzoek gevoerd naar het belang, de invloeden en de werking van de darmflora. Enkele verrassende nieuwe bevindingen:

- Dat je darmflora beïnvloed wordt door wat je eet en hoe je leeft, klinkt logisch. Verrassender is dat ook de darmflora van de moeder een invloed heeft op die van haar baby. Een kind 'erft' namelijk voor een stuk de darmflora van zijn moeder. Tijdens de geboorte komt een baby immers voor het eerst in aanraking met bacteriën door contact met het geboortekanaal en met de mama en de omgeving onmiddellijk na de geboorte. Bovendien krijgt de baby een deel van het afweersysteem van de moeder mee en 'kent' hij dus de goede en de slechte bacteriën. De bacteriën waarmee het kind in die eerste periode in contact komt, bepalen grotendeels de samenstelling van zijn eigen darmflora. Een goede darmgezondheid van de mama is dus ook in het belang van haar kind. Een baby die via een keizersnede geboren wordt, heeft geen contact met het geboortekanaal en zal dan ook een andere samenstelling van de darmflora hebben.

- Er zijn steeds meer aanwijzingen dat er een link bestaat tussen de samenstelling van de darmflora en obesitas. Hoe de vork precies in de steel zit, daarover tasten wetenschappers nog in het duister. Maar er is goede hoop dat nieuwe inzichten het op termijn mogelijk zullen maken het risico op obesitas te beperken door in te grijpen in de darmflora. Een beperking van de calorie-inname blijft natuurlijk essentieel.

- Ook type 2 diabetes (de niet-genetische vorm) wordt steeds vaker in verband gebracht met een verstoorde darmflora, alleen is het nog niet duidelijk of die laatste gevolg, bijdragende factor of oorzaak is van de aandoening.

Bron: International Yakult Symposium 2013.

Door Veerle Maes