Van onzekere dreumes naar zelfbewuste kleuter

doorRedactieop 29/08/2007

Van het bestaan van kinderen en tieners met depressieve gevoelens wisten we, maar kleuters? Toch is dat precies wat recent Vlaams onderzoek aantoont: maar liefst één op de drie kleuters vindt zichzelf niet altijd even aardig.
Het goede nieuws is dat je als ouder of opvoeder met een positieve houding kinderen heel snel een goed gevoel kunt geven.

De conclusies van het onderzoek van professor Karine Verschueren van het Centrum voor Schoolpsychologie aan de Universiteit van Leuven, zijn op zijn minst opvallend te noemen. Opvallend omdat zo'n dertig procent van de onderzochte kleuters zich (weleens of regelmatig) negatief over zichzelf uitlaat, terwijl je als kind op die leeftijd juist een heel positief zelfbeeld zou moeten hebben. Als kleuter kun je álles en ben je overal het best in. Je kunt het best kleuren, het best rennen, het best fietsen, en je bent natuurlijk de sterkste. En dat is maar goed ook, omdat kleuters juist nu nog ontzettend veel moeten leren en ontdekken. Een minderwaardig zelfbeeld kun je dan missen als kiespijn.

'Ik ben niet lief'
Als je echter op die leeftijd vaak over jezelf verkondigt dat je 'altijd stout' en 'niet lief' bent, geeft dat volgens de onderzoekster aan dat je niet goed in je vel zit en dat dat je belemmert in een gezonde geestelijke ontwikkeling. Meestal uit zich dat zich niet goed voelen in een gedragsverandering. Je kind kan plots minder actief worden, meer gaan huilen, woedeaanvallen krijgen, snel prikkelbaar zijn, veeleisend worden of ineens slechter gaan eten of slapen. Op langere termijn kan het zijn dat je kind zich op voorhand inprent iets niet te kunnen en het effectief ook niet kan, of denkt dat niemand hem leuk zal vinden en zich daar ook naar gaat gedragen.

'Ik kan niks goed'

Ludo Driesen, klinisch kinder- en jeugdpsycholoog, auteur en gedragstherapeut verbonden aan het Centrum Geestelijke Gezondheidszorg in Overpelt, vindt het in ieder geval belangrijk dat kinderen die zich negatief over zichzelf uitlaten, leren dat ze zwakke en sterke kanten (mogen) hebben. Ludo Driesen: 'Kinderen ontdekken op een bepaald moment dat ze op bepaalde vlakken niet zo goed zijn. Ze kunnen niet zo goed rennen, fietsen of met de bal gooien. En dan bestaat de kans dat ze gaan veralgemenen. 'Ik kan niks goed!' zeggen ze dan teleurgesteld. Op dat moment moeten ze leren en aanvaarden dat ze sommige dingen goed, en andere dingen minder goed kunnen. Maar dat lukt hen pas als ze merken dat hun ouders en omgeving hun sterke kanten waarderen én hun zwakke kanten erbij nemen.'

Niet berispen...
Maar bij dat 'zwakke kanten erbij nemen' zit nogal eens het probleem. Vaak leggen ouders en kleuterleiders onbewust de nadruk op het negatieve. Ze zijn geneigd eerder berispend of corrigerend uit de hoek te komen in plaats van bemoedigend en belonend. En dat is niet bevorderlijk voor een gezond zelfbewustzijn. Ludo Driesen: 'Ouders willen vooral dat hun kinderen mee kunnen in een maatschappij die steeds sneller evolueert. En dus stimuleren ze hen op zoveel mogelijk vlakken. Maar niet alle kinderen kunnen en willen daarin meegaan. Bijna elk kind ontwikkelt typische lievelingsbezigheden waarbij het zich goed voelt en waarin het ook goed is. Andere bezigheden doet het niet of niet goed omdat ze buiten zijn interesse of vaardigheden vallen. Maar veel ouders hebben wél een breed en algemeen verwachtingspatroon, en pushen hun kind dan om toch maar aan hun verwachtingen te voldoen. Maar als je te grote verwachtingen hebt en teleurgesteld bent, zal je kind dat razendsnel in de gaten hebben. Én zich, als je maar vaak genoeg teleurgesteld of boos bent, onzeker gaan voelen.'

... wel stimuleren!
Nu wil dat natuurlijk niet zeggen dat als jouw kleuter geen interesse voor tekenen of puzzelen heeft, je hem of haar daarin ook niet hoeft te stimuleren uit angst een teruggetrokken, bange kleuter te creëren. Je kind aanmoedigen is zelfs heel goed, maar doe het op een speelse manier en maak er geen strijdpunt van als hij of zij er echt geen zin in heeft. Als je kind er echter lol aan beleeft en succes boekt, zal het veel sneller geneigd zijn een volgende keer weer een uitdaging aan te gaan. Laat je kind zien dat bijvoorbeeld een tekening maken niet alleen leuk is, maar dat het hem ook in staat stelt een succes te boeken: met simpele kleurpotloden creëert je kind immers iets moois waarvoor het complimenten krijgt én waardoor het het gevoel krijgt 'iets veranderd te hebben' in de maatschappij. En als mama of papa die 'maatschappelijke verandering' bewonderend aan de muur hangt, is het feest helemaal compleet.

Een eigen zegje
Het zelfbewuste gevoel van je kind hangt, naast de verwachtingen die je van hem of haar hebt en toch ook een stuk aangeboren angst of juist enthousiasme, ook af van of er voldaan is aan een aantal fundamentele emotionele behoeften van je kind. Veiligheid, geborgenheid, liefde en aandacht zijn wel de meest belangrijke. En de kunst zit 'm erin dat als kinderen falen of stout zijn en we straf moeten geven, die vier basisbehoeften niet in het gedrang komen. Ludo Driesen: 'Maar ook hun grote behoefte aan autonomie moet gerespecteerd worden. Ook kleuters moeten kunnen ervaren dat ze weleens iets te zeggen mogen hebben, ook zij mogen soms dingen bepalen of kiezen. Zolang dat maar gebeurt binnen een duidelijke structuur, zodat je kids weten waar ze aan toe zijn. En daar horen ook regels en zo nodig straffen bij.'

'Ik vind je lief'
Als je kleuter zich weleens negatief over zichzelf uitlaat, wil dat overigens niet automatisch zeggen dat hij dat ook op latere leeftijd nog zal doen. Ook al blijkt uit het onderzoek dat de kans daarop wel groter is. Veel zal afhangen van hoe je kind zich ontwikkelt en hoe jij en de leerkrachten met het kind omgaan. Bekend is in ieder geval dat luidruchtige kinderen sneller negatief over zichzelf denken omdat ze vaak te horen krijgen dat ze stout zijn of stiller moeten zijn. Omdat jongens van nature wat drukker en agressiever zijn, voelen zij zich als kleuter vaak iets slechter in hun vel dan meisjes. Maar de kansen keren in de puberteit: dan zijn het vooral de meisjes die met hun identiteit worstelen. Maar voor het zover is, is het voor het zelfbewustzijn van je kleuter vooral belangrijk een mooi evenwicht te vinden tussen belonen en corrigeren. Ludo Driesen: 'Als je kind braaf in een hoekje zit te spelen, ben je niet snel geneigd daarop in te gaan. Toch is dat heel eenvoudig. Bijvoorbeeld door een aai over zijn bol te geven, een kus of knuffel, of gewoon door te zeggen hoe lief je je kind vindt.'

Door Manon Kluten
(Goed Gevoel, mei 2004)