Wetenschappelijk verklaard: hoe (on)gezond is koffie nu echt?

doorJill Castersop 01/10/2015

Bent u een liefhebber van koffie, dan drinkt u vandaag, op de eerste officiële Internationale Koffiedag, misschien graag een kopje extra. Maar is dat wel een goed idee? Decennialang raden artsen al aan (te veel) koffie te mijden om onder andere een verhoogde bloeddruk tegen te gaan. De jongste jaren verschijnen echter steeds meer wetenschappelijke studies die de weldadige effecten van koffie in de verf zetten. Hoe zit het nu echt?

1. Bloeddruk
De algemene visie is nog steeds dat cafeïneconsumptie, dus niet alleen koffie maar bijvoorbeeld ook thee of energiedranken, de bloeddruk kan verhogen. De invloed is het grootst bij wie al aan hypertensie lijdt (een aanhoudende verhoogde bloeddruk) of wie normaal geen cafeïne consumeert. Hoewel er steeds meer indicaties zijn dat koffie ook positieve effecten kan hebben voor de gezondheid, wijzen recente studies nog steeds uit dat de bloeddruk eronder lijdt.

Onder andere de Amerikaanse Mayo Clinic voert doorgedreven onderzoek rond het onderwerp. In een recente, kleinschalige studie kregen twaalf patiënten met hypertensie twee kopjes koffie voorgeschoteld. Nadien bleek hun bloeddruk twee tot drie uur lang verhoogd te zijn. Een tweede studie werd uitgevoerd bij jonge, gezonde volwassenen. Zowel voor als na het drinken van een energiedrankje of een placebo werd hun bloeddruk en hartslag gemeten. Bij alle deelnemers die een energiedrank kregen, bleek de bloeddruk gestegen. Het effect was het grootst bij de proefpersonen die normaal geen cafeïne consumeerden.

2. Antioxidanten

En toch. Steeds meer studies wijzen uit dat koffie de gezondheid kan bevorderen. Een bewezen verklaring voor de gunstige effecten is er nog niet, maar wetenschappers denken dat ze te danken zijn aan antioxidanten. Koffie is immers rijk aan polyfenolen, een actieve stof die ook in rode wijn en cacao zit.

Volgens een Amerikaans onderzoek uit 2005 is koffie de voornaamste bron van antioxidanten. Hoewel ook fruit en groenten boordevol antioxidanten zitten, lijkt het menselijke lichaam er meer op te nemen uit koffie. Verder in de top-5: thee, melk, chocolade en veenbessen. Dadels hebben overigens de grootste concentratie antioxidanten, maar omdat de consumptie van de vrucht beperkt blijft is de invloed hiervan niet zo groot.

3. Parkinson
Een Zweedse studie die vorig jaar in PLOS ONE verscheen, wees uit dat koffie mogelijk beschermt tegen Parkinson, een ongeneeslijke neurologische ziekte. Onderzoek bij 570 personen toonde een verband aan tussen koffieconsumptie en de kans op Parkinson.

Een onderzoeksteam van McGill University in Montreal besloot in 2012 bovendien dat koffie de symptomen van Parkinson mogelijk kan verlichten. Hoewel koffie niet bevorderlijk is voor hun nachtrust, lijkt de drank mensen met Parkinson te helpen met een betere controle van hun bewegingen.

4. Levercirrose en leverkanker
Koffie blijkt ook een beschermend effect te hebben op de lever - vooral bij wie veel alcohol drinkt. Diverse studies hebben uitgewezen dat een kop koffie per dag de leverschade, veroorzaakt door overmatig alcoholgebruik, kan terugdraaien en de kans op levercirrose kan verminderen. Dat is een autoimmuunziekte die kan leiden tot leverfalen en kanker.

Eerder dit jaar bundelde het World Cancer Research Fund de data van 34 studies, met gegevens van in totaal meer dan acht miljoen mannen en vrouwen en 24.600 gevallen van leverkanker. Volgens de studie stijgt het risico op leverkanker aanzienlijk indien u drie of meer alcoholische drankjes per dag drinkt. Maar regelmatige koffieconsumptie kan het risico weer doen dalen. De cijfers zijn indrukwekkend: de onderzoekers stelden vast dat elke kop koffie per dag het risico op leverkanker met 14 procent vermindert.

Over de oorzaak van het beschermende effect bestaat geen duidelijkheid. De onderzoekers vermoeden dat het te maken heeft met de ontstekingsremmende werking van koffie. "Zowel koffie als koffie-extracten bleken de activiteit te verminderen van de genen die betrokken zijn bij ontstekingen, en het effect blijkt het meest uitgesproken in de lever", besluit het rapport.

5. Huid- en keelkanker
Ook tegen andere kankers heeft koffie mogelijk een beschermende werking. Zo zou de drank de kans op huidkanker mogelijk kunnen beperken. Het Brigham and Women's Hospital in Boston en Harvard Medical School volgden gedurende 20 jaar 112.897 mannen en vrouwen. De onderzoekers stelden vast dat vrouwen die drie of meer koppen koffie per dag dronken minder kans liepen om huidkanker te ontwikkelen.

Daarnaast is er mogelijk een verband met mond- en keelkanker. Ouderen die vier of meer kopjes per dag drinken, lopen volgens een grootschalige studie van de American Cancer Society maar half zoveel risico op vroegtijdig overlijden door mond- of keelkanker. Cafeïnevrije koffie bleek minder te beschermen; thee helemaal niet.

6. Cholesterol
De grote concentratie van antioxidanten is mogelijk een verklaring voor de resultaten van een recente studie met 25.000 proefpersonen in Zuid-Korea, die eerder dit jaar verscheen in het vakblad Heart. De mannen en vrouwen die drie tot vijf koppen koffie per dag dronken, hadden zuiverdere aderen en een lagere cholesterolopbouw. Van cholesterol is geweten dat het tot hartziekten leidt.

7. Diabetes
Als het om diabetes gaat, zijn de resultaten tegenstrijdig. Een studie uit 2006, waarbij bijna 90.000 vrouwen betrokken waren, wees uit dat twee of drie kopppen koffie - al dan niet cafeïnevrij - per dag het risico op diabetes verminderde. Volgens de American Chemical Society hebben mensen die vier of meer koppen per dag drinken 50 procent minder kans om type 2 diabetes te ontwikkelen. Elke bijkomende kop vermindert het risico nog eens met bijna zeven procent.

Maar andere studies, onder andere van de American Diabetes Association, wijzen dan weer uit dat cafeïne geen aanrader is voor diabetespatiënten. Cafeïne zou de glucosespiegel negatief beïnvloeden. Canadese en Amerikaanse onderzoekers stellen bovendien dat cafeïne de consumptie van gesuikerde dranken doet toenemen, wat op zijn beurt weer bijdraagt aan het ontwikkelen van obesitas en diabetes.

8. Hartaandoeningen
Koffie heeft ook gevolgen voor het hart, al is niet meteen duidelijk hoe ingrijpend die zijn. Uit een Italiaanse studie blijkt dat cafeïne krachtigere hartcontracties veroorzaakt. Het is onduidelijk of dat op lange termijn implicaties heeft voor de gezondheid.

Wel stelde een andere Italiaanse studie vast dat de gevolgen fataal kunnen zijn voor wie al aan hypertensie lijdt. Uit een onderzoek bij jonge volwassenen bleek dat deze patiënten vier keer meer kans liepen op een hartaanval wanneer ze het equivalent van vier koppen koffie consumeerden.

9. Alzheimer
Een gunstiger effect lijkt de consumptie van koffie te hebben op het ontwikkelen van Alzheimer. Onderzoekers van de universiteiten van South Florida en Miami ontdekten dat mensen boven de 65 die meer cafeïne in hun bloed hebben twee tot vier jaar later Alzheimer ontwikkelden dan anderen. "We zeggen niet dat koffie mensen volledig beschermt tegen Alzheimer", zegt dr. Chuanhai Cao, neurowetenschapper aan de universiteit van South Florida. "Maar we geloven sterk dat een gematigde koffieconsumptie Alzheimer aanzienlijk kan beperken of vertragen."

10. Depressie
Ook studies naar de effecten op depressie leveren tegenstrijdige resultaten op, hoewel de besluiten overwegend positief zijn. Wie vier of meer koppen per dag drinkt, heeft tien procent minder kans op een depressie dan wie nooit koffie drinkt, stelt het National Institute of Health. Dat zou niets te maken hebben met de cafeïneroes, maar alles met de antioxidanten, zo menen de onderzoekers.

De Harvard School of Public Health meent dan weer dat koffie werkt als een antidepressivum door de aanmaak van serotonine, dopamine en noradrenaline te stimuleren. Na een studie werd in 2013 besloten dat twee tot vier koppen per dag het risico op zelfmoord met vijftig procent verminderen. Twee jaar eerder luidde het nog dat vier koppen de kans op een depressie met twintig procent verminderen.

Toch zijn er ook (vooral oudere) studies die koffieconsumptie net linken aan verhoogde angstgevoelens, depressie en de nood aan antidepressiva. Dat zou meerbepaald het geval zijn bij cafeïnegevoelige personen en mensen die al met angststoornissen kampen, blijkt uit deze studie van de universiteit van Illinois.

11. Sportieve prestaties
Wordt u een betere atleet van koffie? Volgens The New York Times weten wetenschappers en atleten al jaren dat een kop koffie voor een training de sportieve prestaties verbetert, vooral bij uithoudingssporten. Cafeïne doet het aantal vetzuren in de bloedbaan toenemen, wat de spieren helpt meer vetten op te nemen en als brandstof te gebruiken. Zo wordt de kleine reserve aan koolhydraten opgespaard voor later tijdens de training.

12. Incontinentie
Meerdere studies wijzen uit dat koffie kan leiden tot incontinentie. De universiteit van Alabama onderzocht dat vrouwen die veel koffie drinken tot 70 procent meer kans hebben om op latere leeftijd incontinentie te ontwikkelen. Slechts twee kopjes koffie per dag kunnen leiden tot incontinentie. Koffie drinkende mannen lopen twee keer zoveel kans op incontinentie dan hun cafeïnevrije medemens.

13. Ongemakken op korte termijn
De ongemakken die gepaard gaan met de consumptie van koffie, zijn gemeenzaam bekend. Gezien cafeïne een opwekkende stof is, kan koffie slapeloosheid veroorzaken indien het lichaam de cafeïne voor het slapengaan niet heeft afgebroken. Daarnaast kan cafeïne indigestie en maagklachten veroorzaken. Dat gebeurt vooral wanneer koffie gedronken wordt op een lege maag.

Koffie kan ook leiden tot migraine. Occasionele doses cafeïne kunnen hoofdpijn weliswaar verlichten, maar overmatig gebruik doet de kans op hoofdpijn weer toenemen.

14. Overdosis en allergieën
Een cafeïne-overdosis komt maar zelden voor, maar kan wel desastreuze gevolgen hebben. In een enkel geval kan een overdosis zelfs tot de dood leiden. Een overdosis komt sneller voor bij mensen met een lagere tolerantie voor cafeïne. Wie overgevoelig is aan cafeïne, kan ook allergische reacties ondervinden zoals uitslag en pijn.

15. Leven we langer dankzij koffie?
De hamvraag: verlengt koffie ons leven? De meest positieve studie naar de effecten van koffie is ongetwijfeld die van de National Institutes of Health uit 2012. Uit het onderzoek bij 400.000 Amerikaanse mannen en vrouwen van 50 tot 71 jaar besloot het instituut dat koffiedrinkers tien procent minder risico liepen om te sterven aan om het even welke oorzaak, behalve kanker.

Daar tegenover staat een studie van dit jaar van de universiteit van South Carolina, die vaststelde dat mannen die meer dan vier koppen koffie per dag dronken, 21 procent meer kans liepen op overlijden. Deze resultaten moeten enigszins gerelativeerd worden: de mannen die stelden veel koffie te drinken, waren vaak ook rokers met een slechte conditie. Toch is voorzichtigheid geboden, menen de onderzoekers. "Eén tot drie koppen per dag lijken veilig te zijn, en zelfs mogelijk voordelig. Maar met mate koffie drinken, blijft de boodschap."