Zijn vrij verkrijgbare geneesmiddelen altijd veilig?

doorRedactieop 20/07/2012

Heb je hoofd-, keel- of maagpijn? Een verstopte neus of lastige hoest? Voor deze en vele andere kwaaltjes kan je zonder doktersvoorschrift bij de apotheek een medicijn halen. Lees wel steeds de bijsluiter, zéker bij vrij verkrijgbare geneesmiddelen.

Neusdruppels
Iedereen heeft weleens een verstopte neus en/of neusloop, waardoor vrij ademen moeilijker wordt. Die klachten worden soms in één woord 'rhinitis' genoemd, een verzamelnaam voor verscheidene neusklachten zoals bacteriële en/of orale ontstekingen, hooikoorts, niet-allergische rhinitis...

De verleiding is dan groot om naar neusdruppels of -sprays te grijpen die vrij verkrijgbaar zijn bij de apotheek. Want volgens de reclamespot ben je dan voor 24 uur van je neusverstopping verlost. Toch is het niet zo'n goed idee om deze middelen regelmatig te gebruiken. 'Deze neusdruppels of -sprays bevatten bijna altijd cortisone of vasoconstructoren (middel omde bloedvaten te ontzwellen, nvdr.), waardoor de slijmvliezen nog meer gaan reageren', zegt prof. Mieke Moerman, neus-, keel-, oorarts van het Jan Palfijn ziekenhuis in Gent. 'Het gevolg is dat de mensen alsmaar meer druppeltjes of sprays gaan gebruiken en nog altijd het gevoel houden een verstopte neus te hebben. Op die manier maakt men de slijmvliezen kapot en ontstaat atrofische rhinitis (ozaena).

Het is dus van groot belang patiënten ervan te overtuigen dat neusdruppels of -sprays slechts héél tijdelijk - maximaal vijf dagen - mogen gebruikt worden. En indien ze geen snel resultaat geven, moet gezocht worden naar diepliggendere oorzaken van de neusklachten, want neusverstopping heeft niet altijd te maken met de slijmvliezen. Er kan bijvoorbeeld een structurele oorzaak zijn door een misvorming van het skelet, of de neusdoorgang kan geblokkeerd zijn door een tumor.'

Het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) heeft die boodschap inmiddels ook begrepen. In april 2012 werd beslist dat voor een hele reeks neussprays en -druppels de voorwaarden worden verstrengd. Die middelen mogen binnenkort niet meer toegediend worden aan kinderen jonger dan zeven jaar. In de praktijk blijven enkel neussprays en -druppels op basis van oxymetazoline en xytometazoline over, omdat die stoffen als veilig worden beschouwd. Maar ook daar worden indien nodig de bijsluiters aangepast om ouders te wijzen op een behoedzaam gebruik van die medicatie. Bovendien zal op de bijsluiter ook moeten vermeld worden dat het aan te bevelen is om in eerste instantie zoutoplossingen te gebruiken om de neus te spoelen alvorens een neusspray te gebruiken.

Pijnstillers tegen hoofdpijn
Er bestaan meer dan 300 verschillende diagnosen van hoofdpijn. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen 'primaire hoofdpijnen' - zoals migraine, spannings- en clusterhoofdpijn -en 'secundaire hoofdpijnen', die optreden als gevolg van een aanwijsbare pathologie zoals een tumor, hersentrauma, infectie... In beide gevallen worden dezelfde zenuwcircuits gebruikt, zodat de pijn soms moeilijk van elkaar te onderscheiden is. Toch is een juiste diagnose uitermate belangrijk voor een adequate behandeling. 'Slechts vijftien procent van de personen met hoofdpijn raadpleegt daarvoor een arts', zegt neuroloog en hoofdpijnspecialist Dr. Paul Louis van het AZ Monica in Antwerpen.

'Te veel mensen slikken dagelijks pijnstillers tegen hoofdpijn, die je vrij kan krijgen bij de apotheek. Maar zelf beginnen dokteren met pijnmedicatie is ten zeerste af te raden, want uit onderzoek blijkt dat overmatig en langdurig gebruik van pijnstillers tegen hoofdpijn op termijn leidt tot chronische hoofdpijn en orgaanbeschadiging (maag, lever, nieren, hart- en bloedvaten). Die evolutie naar chronische hoofdpijn kan door een juiste behandeling met andere medicatie voorkomen worden.'

Patiënten die meer dan tien dagen per maand pijnstillers tegen hoofdpijn slikken, hebben na drie maanden pillengebruik een opmerkelijk groter risico op aanhoudende hoofdpijn. Het probleem is dat die pijnmedicatie in het begin een snel resultaat heeft op de pijn, maar dat dat effect ook snel weer verdwijnt, zodat men de neiging heeft ze vaker te gaan gebruiken. Zo beland je dus in een vicieuze cirkel. Als je regelmatig hoofdpijn hebt, is het dus verstandiger een hoofdpijnspecialist te raadplegen.

Laxeermiddelen
Bijna één op de vijf Belgen lijdt aan obstipatie of verstopping. De meerderheid zijn vrouwen. Het probleem is meestal op te lossen met een paar eenvoudige leefregels - gezonde voeding, voldoende water drinken, meer beweging... - maar toch grijpen we te snel naar een laxeermiddel. Laxeermiddelen, ook de zogenaamd natuurlijke middelen op basis van sennepeulen of aloë vera, kunnen op den duur de darmen beschadigen en verstopping nog verslechteren. Bovendien maken laxeermiddelen de darmen lui, zodat je lichaam uiteindelijk niet meer zonder kan om tot een vlotte stoelgang te komen. Beter is het dus je voedings- en leefgewoonten aan te passen.

Ontstekingsremmers
Ontstekingsremmers en meer bepaald de niet-steroïdale anti-inflammatoire middelen (NSAD's) zoals Ibuprofen zijn populaire pijnstillers bij spier- en rugpijn of gewrichtspijn, zoals artritis en reumatoïde artritis. Ibuprofen met lage dosering kan vrij van voorschrift worden gekocht bij de apotheek. Maar neem ze niet ondoordacht, want deze medicijnen kunnen ernstige maagklachten (maagzweer) veroorzaken. 'Het probleem met deze NSAD's is dat ze de pijn wat onderdrukken en dat de maagklachten helemaal geen symptomen geven totdat er een bloeding ontstaat', zegt prof. Martine De Vos, diensthoofd gastro-enterologie van het UZ Gent. 'De grootste reden waarom deze ontstekingsremmers maagzweren veroorzaken, is omdat zij prostaglandines onderdrukken. Dat zijn stoffen die een rol spelen in de bescherming van de maagwand. Ik kan mensen dus alleen maar aanraden om zeer voorzichtig om te springen met ontstekingsremmers.'

Oogdruppels
Ongeveer twintig procent van de bevolking heeft regelmatig last van droge ogen. Sommige mensen grijpen dan maar naar oogdruppels om het probleem te verhelpen. Toch is het altijd beter om eerst een oogarts te raadplegen voordat je iets in je ogen druppelt, want oogdruppels zijn niet zo onschuldig als vaak wordt gedacht en kunnen bij onjuist gebruik tot ernstige bijwerkingen leiden. Eerst en vooral kunnen er klachten ontstaan in het oog zelf: irritatie, overgevoeligheid of stoornissen in het traanvocht. Maar daarnaast kunnen nog andere bijwerkingen optreden.

Iedere oogdruppel wordt immers voor tachtig à negentig procent via de traanwegen en de neus opgenomen in het lichaam, zonder ontgifting door de lever. Vooral ouderen of mensen met hart- of longproblemen en diabetes kunnen daardoor in de problemen komen, zeker als er nog anderemedicatie gebruikt wordt. Als je toch last hebt van droge of geïrriteerde ogen zijn kunstmatige druppels de meest veilige vorm om je ogen te bevochtigen. Gebruik die ook niet langer dan een paar dagen en raadpleeg een oogarts als de klachten aanslepen. Want sommige oogziekten (bv. glaucoom of verhoogde oogdruk) vereisen een snelle aanpak en kunnen enkel mits de juiste oogdruppels afgeremd of verholpen worden.

Motilium
In oktober 2011 ontstond in België grote opschudding nadat het weekblad Knack had geschreven dat het populaire geneesmiddel Motilium sinds 2000 ruim 3.200 mensen zou gedood hebben. De auteur baseerde zich daarvoor op verklaringen en studies van Luc Houdeghem, een doctor in de farmacologie die de veiligheid van geneesmiddelen onderzoekt. Om die reden mag het product in de Verenigde Staten niet verkocht worden. Toch gaat Motilium in meer dan honderd landen vlot over de toonbank, waarvan in ongeveer één derde (o.a. België en Nederland) zonder doktersvoorschrift. 'Motilium is levensgevaarlijk wegens een verhoogd risico op plotse hartstilstand', zegt Luc Houdeghem. Jansen Pharmaceutica, de producent van Motilium, reageerde met een persbericht, waarin gemeld werd 'dat er de laatste tien jaar geen enkel geval van overlijden door het geneesmiddel Motilium is geregistreerd.'

Als gevolg van die hele heisa besliste het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) dat de bijsluiters van Motilium - maar ook die van andere medicijnen die de gewraakte stof domperidon bevatten - moesten aangepast worden. De risico's van het geneesmiddel, zoals hartproblemen, moesten meer in de verf gezet worden. Bovendien moest worden aangeraden steeds de laagst mogelijke dosis te gebruiken. Een verbod op de verkoop van domperidon komt er niet.

Hoestsiroop
Tot nu toe waren alle soorten hoestsiroop vrij verkrijgbaar in België. Een hoestsiroop werkt pijnstillend en kan een kriebelhoest onderdrukken. Test-Aankoop pleitte al jaren voor een strenger beleid inzake hoestsiropen, vooral bij kinderen jonger dan twee jaar, omwille van het verhoogde risico op wiegendood. Bovendien werken hoestsiropen louter symptomatisch en wordt temakkelijk voorbijgegaan aan een eventueel andere oorzaak van de hoestklachten (bv. astma en allergieën).

Daarom heeft het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) in maart 2012 de voorwaarden voor de verkoop van hoestsiroop verstrengd. Meer bepaald zullen hoestsiropen die een of andere vorm van codeïne bevatten binnenkort enkel nog op doktersvoorschrift verkrijgbaar zijn, zowel voor kinderen als volwassenen. Die beslissing kwam er op aanraden van de Geneesmiddelencommissie, waarin professoren van diverse Belgische universiteiten zetelen. Zij stelden dat hoestsiropen met codeïne ernstige bijwerkingen kunnen geven (slaperigheid, ademhalingsproblemen...) en bovendien ook verslavend zijn.

'Wij achtten deze maatregel nodig omdat codeïne in het lichaam wordt omgezet in morfine. Omdat ieder lichaam anders reageert op dat verdovende middel, is het niet (meer) verantwoord om siropen met codeïne vrij beschikbaar te maken', aldus Ann Eeckhout van het FAGG. Het dossier voor de wijziging van het voorschrijfgedrag wordt ten laatste op 1 juli 2012 ingediend. Vermoedelijk zal de nieuwe regel - hoestsiropen met codeïne enkel nog op doktersvoorschrift - dan tegen eind 2012 ingaan.

Door Caroline Stevens
Goed Gevoel, juni 2012